Chương 14 trong sách Corneal Surgery (2009) cung cấp tổng quan toàn diện về các phương pháp vô cảm trong phẫu thuật giác mạc, từ gây mê toàn thân đến gây tê tại chỗ. Việc lựa chọn phương pháp vô cảm phụ thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm tuổi, tình trạng sức khỏe, mức độ lo âu của bệnh nhân, độ khó kỹ thuật, thời gian phẫu thuật và kinh nghiệm của phẫu thuật viên.
Gây mê toàn thân (General Anesthesia)
Gây mê toàn thân (general anesthesia) mang lại lợi ích là bệnh nhân bất động hoàn toàn và vô cảm tuyệt đối, giúp phẫu thuật viên thực hiện các thủ thuật "open sky" một cách thư thái mà không lo ngại bệnh nhân cử động hoặc nhắm mắt gây áp lực lên nhãn cầu. Tuy nhiên, phương pháp này có các nhược điểm như tăng thời gian chuẩn bị, chi phí cao, nguy cơ nhiễm khuẩn từ dịch tiết mũi, tăng tỷ lệ buồn nôn, đau họng, bí tiểu sau mổ và thời gian hồi phục chậm. Các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân gây mê có nồng độ adrenalin, cortisol và glucose huyết tương cao hơn so với gây tê tại chỗ. Ở bệnh nhân khỏe mạnh, nguy cơ của gây mê không cao hơn gây tê, nhưng với bệnh nhân có bệnh lý hệ thống, việc lựa chọn phương pháp cần cân nhắc kỹ lưỡng.
Gây tê tại chỗ (Local Anesthesia)
Gây tê tại chỗ bao gồm các nhóm ester và amide. Nhóm ester có độc tính thấp hơn nhưng thời gian tác dụng ngắn, hạn chế sử dụng trong nhãn khoa. Nhóm amide (như lidocaine, bupivacaine) có thời gian tác dụng dài hơn nhưng độc tính cao hơn. Độc tính trên hệ thần kinh trung ương (CNS toxicity) thường biểu hiện bằng kích thích rồi ức chế, tuy nhiên bupivacaine có thể gây ức chế trực tiếp. Phản ứng quá mẫn với thuốc tê rất hiếm gặp, nhưng phản ứng loại IV có thể xảy ra.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nồng độ tối thiểu (Nitrous oxide) | 105 ± 35 % |
| Nồng độ tối thiểu (Halothane) | 0.75 % |
| Nồng độ tối thiểu (Isoflurane) | 1.15 % |
| Tỷ lệ biến chứng (Retrobulbar - kim cùn) | 0-1 % xuất huyết sau nhãn cầu |
| Tỷ lệ biến chứng (Retrobulbar - kim sắc) | lên đến 5 % xuất huyết sau nhãn cầu |
| Tỷ lệ thủng nhãn cầu (trục nhãn cầu < 26 mm) | < 0.1 % |
| Tỷ lệ thủng nhãn cầu (trục nhãn cầu > 26 mm) | < 1 % |
| Tỷ lệ ngừng hô hấp (Lidocaine 4% vs 0.75% Bupivacaine) | 0.79% vs 0.09% (3123 ca) |
Các phương pháp đưa thuốc (Modes of Delivery)
Gây tê dưới kết mạc (subconjunctival anesthesia) sử dụng kim 26-30 gauge tiêm lidocaine 2% dưới kết mạc, phù hợp cho các thủ thuật nhỏ như sinh thiết hoặc cắt mộng. Gây tê trong chóp cơ (retrobulbar) là phương pháp phổ biến nhất, sử dụng kim 25-gauge, 32-mm. Các biến chứng bao gồm xuất huyết sau nhãn cầu, thủng nhãn cầu, tổn thương thần kinh thị giác và ngừng hô hấp. Gây tê quanh nhãn cầu (peribulbar) được coi là an toàn hơn do kim nằm ở vị trí nông hơn. Gây tê dưới bao Tenon (sub-Tenon’s infiltration) là phương pháp thay thế hiệu quả, tránh được nguy cơ thủng nhãn cầu do không cần tiêm sâu vào hốc mắt.
Gây tê bề mặt (Topical Anesthesia)
Gây tê bề mặt ngày càng phổ biến cho phẫu thuật đoạn trước. Ưu điểm là chi phí thấp, thời gian quay vòng nhanh và tránh được các rủi ro của tiêm thuốc tê. Tuy nhiên, thuốc tê bề mặt có độc tính trên biểu mô giác mạc, có thể gây chậm lành biểu mô và các thay đổi bề mặt nếu lạm dụng. Việc kết hợp với lidocaine không chất bảo quản trong tiền phòng và an thần tĩnh mạch giúp tăng hiệu quả giảm đau cho các phẫu thuật phức tạp như ghép giác mạc.
Bình luận: Thông tin theo Ford & Reed (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến chứng như ngừng hô hấp sau gây tê retrobulbar nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát liều lượng và kỹ thuật tiêm. Việc sử dụng lidocaine không chất bảo quản trong tiền phòng hiện nay đã trở thành tiêu chuẩn trong phẫu thuật Phaco và ghép giác mạc dưới gây tê bề mặt.
- Luôn kiểm tra chiều dài trục nhãn cầu trước khi thực hiện gây tê retrobulbar để đánh giá nguy cơ thủng nhãn cầu.
- Ưu tiên sử dụng kim cùn và kỹ thuật tiêm chậm để giảm thiểu nguy cơ xuất huyết và tổn thương thần kinh.
- Cân nhắc gây tê dưới bao Tenon như một giải pháp thay thế an toàn hơn cho các phẫu thuật bề mặt nhãn cầu.
- Hạn chế lạm dụng thuốc tê bề mặt để tránh độc tính trên biểu mô giác mạc.
- Luôn có sẵn phương án hỗ trợ hô hấp khi thực hiện các block gây tê vùng hốc mắt.
Tài liệu tham khảo:
Ford, J.G., Reed, J.W., 2009, Anesthesia for corneal surgery, Corneal Surgery, 125-131.