Giải phẫu, Chẩn đoán hình ảnh và Bệnh lý thoái hóa cột sống gây đau

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Chương 9 trong tài liệu Essentials of Physical Medicine and Rehabilitation (2018) cung cấp tổng quan về giải phẫu cột sống, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và bệnh lý thoái hóa cột sống gây đau. Cột sống bao gồm 7 đốt sống cổ, 12 đốt sống ngực, 5 đốt sống thắt lưng và 5 đốt sống cùng, với các đặc điểm hình thái nhất định giúp bảo vệ tủy sống và rễ thần kinh.

Giải phẫu cột sống

Cột sống được cấu tạo từ các đốt sống điển hình gồm thân đốt sống, cuống cung, khối khớp và mỏm gai. Các đốt sống cổ C3-C7 có mỏm móc (uncinate process) đặc trưng. Các khớp hoạt dịch (synovial joints) bao gồm khớp chẩm-đội, khớp đội-trục, khớp mỏm móc, khớp sườn-đốt sống, khớp sườn-ngang và khớp liên mỏm (facet joints). Khớp liên mỏm là khớp phổ biến nhất, được bao bọc bởi bao khớp hoạt dịch và được chi phối bởi các nhánh trung gian của nhánh lưng (dorsal primary rami). Các lỗ liên đốt (intervertebral foramina) là nơi rễ thần kinh thoát ra, với rễ thần kinh cổ C4 đi qua lỗ C3-C4, trong khi ở cột sống ngực và thắt lưng, rễ thần kinh được đánh số theo đốt sống bên dưới.

Chẩn đoán hình ảnh cột sống

X-quang quy ước là phương pháp nhanh, chi phí thấp để đánh giá cấu trúc và sự thẳng hàng của cột sống. Chụp cắt lớp vi tính (Computed Tomography - CT) cung cấp độ phân giải không gian tuyệt vời cho cấu trúc xương, trong khi cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging - MRI) là phương pháp ưu tiên để đánh giá mô mềm, đĩa đệm và tủy sống. MRI sử dụng các chuỗi xung T1, T2 và STIR (Short-Tau Inversion Recovery) để phát hiện phù nề hoặc viêm. Chụp tủy đồ (Myelography) hiện nay ít được sử dụng hơn, chủ yếu khi CT hoặc MRI bị chống chỉ định hoặc không rõ ràng.

Bệnh lý thoái hóa đĩa đệm và cột sống

Thoái hóa đĩa đệm (Degenerative Disc Disease) là quá trình bệnh lý gây đau thắt lưng cấp hoặc mạn tính. Các dấu hiệu hình ảnh bao gồm hẹp khe đĩa đệm, đĩa đệm chân không (vacuum disc) và hình thành gai xương. Các vết rách vòng sợi (annular fissures) được phân loại thành rách đồng tâm, rách ngang và rách hướng tâm. Thay đổi Modic (Modic-type changes) ở đĩa đệm và tủy xương được chia thành 3 loại dựa trên tín hiệu T1 và T2. Thoát vị đĩa đệm (Disc Herniation) được phân loại dựa trên vị trí (trung tâm, cạnh trung tâm, dưới khớp, lỗ liên đốt, ngoài lỗ liên đốt) và hình thái (phình, lồi, thoát vị, mảnh rời).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thành phần đĩa đệm20%-35% chiều cao cột sống
Kích thước hạch rễ lưng (DRG)5-15 mm
Độ hẹp cột sống (nhẹ)75%-99% duy trì đường kính AP
Độ hẹp cột sống (trung bình)50%-74% duy trì đường kính AP
Độ hẹp cột sống (nặng)<50% duy trì đường kính AP
Bình luận: Thông tin theo Liu et al., 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng các phát hiện hình ảnh thoái hóa cột sống thường xuất hiện ở cả người không có triệu chứng, do đó việc chẩn đoán cần kết hợp chặt chẽ với lâm sàng. Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các bệnh lý cột sống có thể ảnh hưởng đến tư thế đầu và cổ, gián tiếp tác động đến thị giác hai mắt (binocular vision) hoặc gây ra các triệu chứng thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmology) do chèn ép rễ thần kinh cổ.
  • Sử dụng MRI làm phương pháp ưu tiên để đánh giá thoát vị đĩa đệm và các bất thường mô mềm.
  • Kết hợp X-quang động (flexion/extension) để đánh giá sự mất vững của cột sống.
  • Sử dụng CT để đánh giá chi tiết cấu trúc xương và các gãy xương cung sau (spondylolysis).
  • Cân nhắc kỹ các chống chỉ định của MRI đối với bệnh nhân có thiết bị kim loại hoặc máy tạo nhịp tim.
  • Đánh giá mức độ hẹp cột sống dựa trên sự thay đổi đường kính AP so với mức bình thường liền kề.

Tài liệu tham khảo:

Liu, B. P., Walker, M. T., Spitzer, E. M., Veeramani, M., & Russell, E. J., 2018, Chapter 9: Anatomy, Imaging, and Common Pain-Generating Degenerative Pathologies of the Spine, Essentials of Physical Medicine and Rehabilitation, pp. 69-98.

Xem thêm