Đánh giá chức năng thị giác trong thực hành nhãn khoa lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Chẩn đoán phân biệt từ các đánh giá khác

Trong thăm khám định hướng vấn đề, danh sách chẩn đoán sơ bộ được thiết lập từ bệnh sử để xác định các xét nghiệm cần thiết. Các triệu chứng như nhìn mờ hoặc không thể thực hiện các công việc hàng ngày (đọc bảng, sách, lái xe) gợi ý giảm thị lực do tật khúc xạ hoặc bệnh lý mắt. Nếu bệnh nhân có triệu chứng thị lực kém nhưng thị lực (Visual Acuity - VA) bình thường, cần đo độ nhạy tương phản (Contrast Sensitivity - CS) và thị trường. Các triệu chứng như đau đầu không rõ nguyên nhân, ám điểm dương tính hoặc nhấp nháy, va chạm vào vật thể ở một bên, hoặc các triệu chứng thần kinh (chóng mặt, tê chi) gợi ý cần kiểm tra thị trường. Tiền sử gia đình về bệnh di truyền như Glaucoma góc mở cần được kiểm tra kỹ bằng đánh giá thị trường.

Thị lực xa

Thị lực xa là thước đo khả năng phân giải chi tiết tinh vi, là phép đo chức năng thị giác phổ biến nhất. Có ba phương pháp đo chính: thị lực không kính (unaided VA), thị lực thói quen (habitual VA - với kính đang đeo) và thị lực tối ưu (optimal VA - sau khúc xạ chủ quan). Việc đo thị lực cần thực hiện ngay sau khi khai thác bệnh sử để ghi nhận mức thị lực trước khi thăm khám. Bảng đo thị lực LogMAR (Logarithm of the Minimum Angle of Resolution) được khuyến nghị vì tính lặp lại cao gấp hai lần và nhạy hơn gấp ba lần so với bảng Snellen trong việc phát hiện sự khác biệt giữa hai mắt hoặc thay đổi do nhược thị (amblyopia).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ nhạy LogMAR so với SnellenLặp lại cao gấp 2 lần, nhạy hơn 3 lần
Độ sáng bảng đo khuyến nghị80 đến 320 cd/m2
Ngưỡng sai số cho phép trên một dòngDưới 4 lỗi trên 5 chữ cái
Định nghĩa thị lực SnellenKhoảng cách kiểm tra / Khoảng cách chữ cái đạt 5 phút cung
Bình luận: Thông tin theo Elliott & Flanagan, 2014; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng bảng LogMAR thay vì Snellen giúp giảm thiểu sai số do sự khác biệt về thiết kế giữa các nhà sản xuất bảng Snellen.

Thị lực gần và sự đầy đủ của thị lực gần

Thị lực gần cần được đo ở khoảng cách làm việc bình thường của bệnh nhân. Các đơn vị đo phổ biến bao gồm N-point (dựa trên cỡ chữ in), M-units (khoảng cách mét mà chữ 'x' đạt 5 phút cung), và LogMAR. Cần lưu ý rằng 'thị lực gần' không phải là phép đo ngưỡng mà là đánh giá sự đầy đủ của thị lực gần cho nhu cầu hàng ngày. Một 'dự trữ đọc' (reading reserve) tỷ lệ 2:1 là cần thiết để đọc thoải mái. Ví dụ, để đọc báo thoải mái, cần thị lực gần tốt hơn N8 hoặc 1.0 M.

Sàng lọc thị trường trung tâm

Sàng lọc thị trường trung tâm bằng máy đo thị trường tự động (Standard Automated Perimetry - SAP) không nên thực hiện trên bệnh nhân có yếu tố nguy cơ tối thiểu (ví dụ: trên 40 tuổi không có yếu tố nguy cơ khác) do tỷ lệ dương tính giả cao. Với chương trình Frequency Doubling Perimetry N-30-5, độ đặc hiệu được thiết lập ở mức 95%. Nếu có nghi ngờ bệnh lý Glaucoma hoặc bệnh lý thần kinh, cần thực hiện phân tích thị trường trung tâm thay vì chỉ sàng lọc.

Phân tích thị trường trung tâm

Chương trình 30-2 kiểm tra 76 vị trí trong 30 độ trung tâm, trong khi 24-2 kiểm tra 25 độ trung tâm với các điểm mũi bổ sung, giúp giảm thời gian kiểm tra tới 20%. Các chỉ số độ tin cậy bao gồm mất cố định (fixation losses), dương tính giả và âm tính giả. Mất cố định được đánh giá bằng kỹ thuật Heijl-Krakau, ngưỡng cắt 30% được coi là phù hợp hơn mức 20% truyền thống.

Thị trường ngoại vi và các phương pháp khác

Thị trường ngoại vi nên được kiểm tra ở các trường hợp thần kinh, bệnh võng mạc (như viêm võng mạc sắc tố) và Glaucoma. Thử nghiệm Esterman binocular được sử dụng phổ biến để đánh giá khuyết tật thị giác trong tiêu chuẩn lái xe, với ngưỡng dương tính giả trên 20% cho thấy kết quả không đáng tin cậy.

Đánh giá chức năng hoàng điểm

Lưới Amsler là công cụ thay thế cho phân tích thị trường 10 độ để đánh giá nhanh chức năng hoàng điểm, đặc biệt hữu ích trong trường hợp biến dạng hình ảnh (metamorphopsia). Tuy nhiên, nó phụ thuộc nhiều vào diễn giải chủ quan và hiện tượng 'completion phenomena' có thể che lấp các ám điểm nhỏ.

  • Luôn đo thị lực trước khi thực hiện các xét nghiệm khác để tránh việc bệnh nhân ghi nhớ chữ cái.
  • Sử dụng bảng LogMAR thay vì Snellen để có kết quả lặp lại và chính xác hơn trong nghiên cứu và theo dõi lâm sàng.
  • Luôn kiểm tra lại các khuyết tật thị trường mới phát hiện bằng cách lặp lại xét nghiệm trước khi kết luận.
  • Đối với bệnh nhân lớn tuổi, cần lưu ý sự thay đổi viễn thị và khuyến khích sử dụng thêm ánh sáng cho các công việc gần.
  • Khi đo thị lực gần, luôn ghi lại khoảng cách làm việc thực tế của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

David B. Elliott and John G. Flanagan, 2014, Assessment of Visual Function, Clinical Procedures in Primary Eye Care, 3rd Edition, pp. 32-67.

Xem thêm