Tại hội thảo AIOC2026, Prof Harminder Dua đã trình bày về tầm quan trọng của hệ thống thần kinh giác mạc và cơ chế bệnh sinh của bệnh lý giác mạc do thần kinh (Neurotrophic Keratopathy - NK). Giác mạc là cấu trúc nhạy cảm nhất trong cơ thể người, với độ nhạy cảm cao gấp 40 lần so với tủy răng, 100 lần so với kết mạc và 400 lần so với da, đóng vai trò sống còn trong việc duy trì sự toàn vẹn của bề mặt nhãn cầu.
Giải phẫu và sinh lý thần kinh giác mạc
Các dây thần kinh giác mạc có nguồn gốc từ nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), đi vào mắt qua các dây thần kinh mi sau dài. Tại vị trí 3 giờ và 9 giờ ở rìa giác mạc, các sợi thần kinh phân nhánh để bao phủ toàn bộ giác mạc. Sử dụng kỹ thuật nhuộm acetylcholinesterase, có thể quan sát thấy các sợi thần kinh xuyên qua lớp đệm, di chuyển về phía trước trong mặt phẳng dưới màng Bowman (sub-Bowman's plane) và tạo thành đám rối dưới biểu mô (sub-basal plexus). Các đầu tận cùng thần kinh có cấu trúc hình bóng (bulb-like structure) và các neurite, sau đó đi ngược lên trên để kết thúc giữa các tế bào biểu mô. Hệ thống này không chỉ đảm nhận chức năng cảm giác mà còn có chức năng dinh dưỡng (trophic function), duy trì sức khỏe, sự gắn kết và phân chia của tế bào biểu mô thông qua việc sản xuất các chất trung gian thần kinh (neuromediators).
Bệnh lý giác mạc do thần kinh (NK)
NK được định nghĩa là bệnh lý liên quan đến sự thay đổi của các dây thần kinh giác mạc, dẫn đến suy giảm chức năng cảm giác và dinh dưỡng, gây ra sự phá vỡ biểu mô giác mạc. Bệnh được phân loại thành 3 giai đoạn: giai đoạn 1 (epitheliopathy, tổn thương biểu mô dạng chấm mà không có khuyết biểu mô thực sự), giai đoạn 2 (khuyết biểu mô - epithelial defect không kèm tổn thương mô đệm) và giai đoạn 3 (khuyết biểu mô kèm tổn thương mô đệm). Một điểm quan trọng là sự phân ly giữa triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng: bệnh nhân có thể có cảm giác đau dữ dội nhưng không có dấu hiệu nhuộm fluorescein (pain without stain), đây là đặc điểm của đau thần kinh (neuropathic pain). Ngược lại, trong NK điển hình, bệnh nhân có thể có khuyết biểu mô nhưng không đau do mất cảm giác.
Chẩn đoán và quản lý lâm sàng
Việc sử dụng kính hiển vi đồng tiêu (in vivo confocal microscopy - IVCM) là phương pháp tốt nhất hiện nay để đánh giá tình trạng thần kinh giác mạc, cho phép quan sát sự thay đổi về độ xoắn, độ phản xạ và sự hiện diện của các u thần kinh (neuromas). Trong quản lý, cần loại bỏ các nguyên nhân gây bệnh, sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản (preservative free), ưu tiên các loại chứa sodium hyaluronate trọng lượng phân tử cao. Đối với đau thần kinh, việc sử dụng thuốc tê tại chỗ có thể giúp chẩn đoán phân biệt: nếu đau giảm hoàn toàn sau khi nhỏ thuốc tê, đó là đau ngoại biên; nếu không giảm, đó là đau trung ương. Việc điều trị đau thần kinh thường cần sự phối hợp với phòng khám quản lý đau (pain management clinic) để sử dụng các thuốc hệ thống như gabapentin hoặc amitriptyline.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ nhạy cảm giác mạc so với tủy răng | 40 lần |
| Độ nhạy cảm giác mạc so với kết mạc | 100 lần |
| Độ nhạy cảm giác mạc so với da | 400 lần |
| Liều insulin nhỏ mắt | 1 unit/ml, 4 lần/ngày, 2-3 tuần |
| Phân loại giai đoạn NK | 3 giai đoạn (Mild/Moderate/Severe) |
Bình luận: Thông tin theo Prof Harminder Dua, AIOC2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự khác biệt giữa đau do viêm (nociceptive pain) và đau thần kinh (neuropathic pain). Việc sử dụng thuốc tê tại chỗ để chẩn đoán cần thận trọng tối đa do nguy cơ lạm dụng thuốc tê gây độc biểu mô giác mạc.
- Luôn kiểm tra cảm giác giác mạc ở mọi bệnh nhân có khuyết biểu mô không lành.
- Sử dụng kính hiển vi đồng tiêu (IVCM) để đánh giá cấu trúc thần kinh khi nghi ngờ NK.
- Ưu tiên nước mắt nhân tạo không chất bảo quản, đặc biệt là loại chứa sodium hyaluronate trọng lượng phân tử cao.
- Phân biệt đau thần kinh và đau do viêm bằng nghiệm pháp nhỏ thuốc tê tại chỗ.
- Chuyển bệnh nhân có đau thần kinh dai dẳng đến chuyên khoa quản lý đau để tối ưu hóa điều trị hệ thống.
Tài liệu tham khảo:
Prof Harminder Dua, 2026, AIOC2026 GP74 Corneal nerves and Neurotrophic Keratopathy NK, AIOS Editor Proceedings 3, Video ID: dE8rQ2qGiYY.