Herpes zoster (bệnh zona) là tình trạng tái hoạt của virus varicella-zoster (VZV) từ các hạch cảm giác, gây ra đau cấp tính và nguy cơ tiến triển thành đau thần kinh sau herpes (postherpetic neuralgia - PHN). Theo Schmader và Dworkin (2018), bệnh zona có tỷ lệ mắc cao nhất trong các bệnh lý thần kinh, với khoảng 1 triệu ca mỗi năm tại Hoa Kỳ, ảnh hưởng đến 20%–30% dân số trong suốt cuộc đời và lên đến 50% ở những người sống đến 85 tuổi.
Dịch tễ học Herpes Zoster
Tỷ lệ mắc bệnh zona tăng rõ rệt theo tuổi tác, bắt đầu từ khoảng 50–60 tuổi và tăng mạnh ở người trên 80 tuổi. Một nghiên cứu hồi cứu tại Hoa Kỳ ghi nhận tỷ lệ mắc trên 1000 người-năm là 2,1 ở nhóm 40–49 tuổi, 4,2 ở nhóm 50–59 tuổi, 6,0 ở nhóm 60–69 tuổi, 8,6 ở nhóm 70–79 tuổi và 10,7 ở nhóm 80 tuổi trở lên. Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm suy giảm miễn dịch qua trung gian tế bào (như bệnh Hodgkin, lymphoma, HIV, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch), chủng tộc da trắng, giới nữ và chấn thương vật lý.
Diễn tiến tự nhiên của Herpes Zoster
Đau thường xuất hiện trước khi phát ban (prodrome) trong đa số trường hợp. Các vị trí thường gặp bao gồm vùng ngực (50%–70% ca), vùng sọ (đặc biệt là nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba), cổ và thắt lưng (mỗi vị trí chiếm 10%–20% ca), và vùng cùng (2%–8% ca). Phát ban thường đóng vảy trong 2–4 tuần. Đau cấp tính do viêm dây thần kinh (acute neuritis) có thể biểu hiện dưới dạng bỏng rát, đau nhói, ngứa hoặc châm chích. Hội chứng zoster sine herpete (đau do zona nhưng không có phát ban) cũng đã được ghi nhận thông qua việc tìm thấy DNA của VZV trong dịch não tủy.
Điều trị Herpes Zoster
Mục tiêu chính là giảm đau cấp tính và ngăn ngừa PHN. Liệu pháp kháng virus (acyclovir, brivudine, famciclovir, valacyclovir) được khuyến cáo là điều trị đầu tay cho bệnh nhân từ 50 tuổi trở lên để giảm thời gian đau và thúc đẩy lành vết thương. Đối với đau từ trung bình đến nặng, việc kết hợp thuốc giảm đau opioid mạnh (như oxycodone) với thuốc kháng virus được khuyến cáo. Nếu không đáp ứng, có thể cân nhắc thêm corticosteroid.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc zona (1000 người-năm, 80+ tuổi) | 10,7 |
| Tỷ lệ PHN (nghiên cứu UK, 3 tháng sau chẩn đoán) | 13,7% |
| Tỷ lệ PHN (nghiên cứu Olmsted County, 90 ngày) | 18% |
| Hiệu quả vaccine (giảm incidence zona, ZOE-50) | 97,2% |
| Hiệu quả vaccine (giảm incidence PHN, Shingles Prevention Study) | 66,5% |
Đau thần kinh sau Herpes (PHN)
PHN được định nghĩa là đau kéo dài ít nhất 120 ngày sau khi khởi phát phát ban. Đây là hội chứng đau mạn tính gây suy giảm chất lượng cuộc sống đáng kể. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tuổi cao, đau cấp tính dữ dội, phát ban nặng và có đau tiền triệu (prodrome). Cơ chế bệnh sinh được cho là sự kết hợp của các tổn thương ngoại biên và trung ương, bao gồm sự thay đổi cấu trúc tủy sống và sự nhạy cảm trung ương (central sensitization).
Điều trị dược lý PHN
Các thuốc điều trị đầu tay bao gồm miếng dán lidocaine 5%, gabapentin và pregabalin. Các thuốc khác như thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs), opioid, tramadol và miếng dán capsaicin nồng độ cao được sử dụng khi cần thiết nhưng đòi hỏi sự thận trọng ở người cao tuổi.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì/Chuẩn độ | Tối đa |
|---|---|---|---|
| Gabapentin | 100–300 mg (đêm) hoặc 100 mg (3 lần/ngày) | Chuẩn độ 100 mg (3 lần/ngày) | Tài liệu không nêu |
| Pregabalin | 100–150 mg/ngày (chia 2-3 lần) | Tăng lên 300 mg/ngày trong 1 tuần | 600 mg/ngày |
| TCAs (Amitriptyline/Nortriptyline) | 10–25 mg (đêm) | Chuẩn độ chậm đến 75–150 mg/ngày | 150 mg/ngày |
| Tramadol | 50 mg (1-2 lần/ngày) | Chuẩn độ 50–100 mg/ngày mỗi 3–7 ngày | 400 mg/ngày (300 mg nếu >75 tuổi) |
Bình luận: Thông tin theo Schmader và Dworkin (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng opioid cần cân nhắc kỹ do nguy cơ lệ thuộc và tác dụng phụ ở người cao tuổi. Các can thiệp xâm lấn như phong bế thần kinh chỉ nên dành cho bệnh nhân kháng trị.
- Ưu tiên sử dụng liệu pháp kháng virus sớm cho bệnh nhân zona trên 50 tuổi.
- Sử dụng gabapentin hoặc pregabalin làm lựa chọn đầu tay cho PHN, chú ý điều chỉnh liều ở bệnh nhân suy thận.
- Nortriptyline là TCA ưu tiên hơn amitriptyline ở người cao tuổi do dung nạp tốt hơn.
- Cân nhắc miếng dán lidocaine 5% cho bệnh nhân có đau khu trú và allodynia (đau do kích thích không gây đau).
- Chuyển tuyến chuyên khoa đau nếu bệnh nhân không đáp ứng với các phác đồ điều trị nội khoa thông thường.
Tài liệu tham khảo:
Schmader, K. H., & Dworkin, R. H., 2018, Chapter 28: Herpes Zoster and Postherpetic Neuralgia, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 233-240.