Hội chứng đau vùng phức tạp (Complex Regional Pain Syndrome - CRPS) là một tình trạng đau mạn tính đặc trưng bởi đau vùng không tương xứng với chấn thương ban đầu, thường kèm theo các rối loạn vận mạch, sudomotor (rối loạn tiết mồ hôi) và thay đổi dinh dưỡng. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), CRPS được chia thành hai loại: loại 1 (trước đây gọi là Reflex Sympathetic Dystrophy - RSD) không có tổn thương thần kinh rõ ràng, và loại 2 (trước đây gọi là Causalgia) có bằng chứng tổn thương thần kinh.
Dịch tễ học
Dữ liệu dịch tễ học về CRPS còn hạn chế do thiếu sự đồng thuận toàn cầu về tiêu chuẩn chẩn đoán. Các nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ mắc bệnh dao động từ 5,46 đến 26,6/100.000 người-năm. Bệnh phổ biến hơn ở nữ giới với tỷ lệ nữ/nam từ 2:3 đến 3:1. Một nghiên cứu tiến cứu trên 829 bệnh nhân cho thấy độ tuổi dao động từ 9 đến 85 tuổi (trung vị 42 tuổi). Các yếu tố nguy cơ bao gồm chấn thương liên quan đến công việc, phẫu thuật, và các yếu tố tâm lý xã hội. Bệnh nhân thường có tiền sử hen suyễn hoặc đau nửa đầu (migraine). Một phân tích hồi cứu trên 102 bệnh nhân cho thấy 16% bệnh nhân có tình trạng bệnh tiến triển, 31% không có khả năng làm việc sau trung bình 5,8 năm theo dõi.
Cơ chế bệnh sinh
Cơ chế bệnh sinh của CRPS bao gồm sự thay đổi thần kinh sinh học ở cả ngoại biên và trung ương. Ở ngoại biên, tình trạng viêm đóng vai trò quan trọng với sự gia tăng các neuropeptide như calcitonin gene-related peptide và substance P. Sự mất cân bằng giữa các chất giãn mạch (như nitric oxide) và co mạch (như endothelin-1) dẫn đến tình trạng thiếu oxy mô và giải phóng các gốc tự do, gây kích thích nociceptor (thụ thể đau) mạn tính. Ở trung ương, sự nhạy cảm trung ương (central sensitization) thông qua các thụ thể NMDA, AMPA và neurokinin-1 dẫn đến tình trạng đau lan tỏa và allodynia (đau do kích thích không gây đau). Ngoài ra, sự tái tổ chức vỏ não (cortical reorganization) cũng được ghi nhận qua các kỹ thuật hình ảnh học như fMRI.
Chẩn đoán
Chẩn đoán CRPS dựa trên tiêu chuẩn Budapest Consensus (2007), yêu cầu bệnh nhân phải có đau vùng không tương xứng, cùng với ít nhất một triệu chứng trong 3/4 nhóm (cảm giác, vận mạch, sudomotor/phù, vận động/dinh dưỡng) và ít nhất một dấu hiệu trong 2/4 nhóm tương ứng khi thăm khám. Không có xét nghiệm nào được coi là tiêu chuẩn vàng. Các phương pháp như đo nhiệt độ da (độ nhạy 76%, độ đặc hiệu 100%), xạ hình xương ba pha hoặc đo mật độ xương có thể hỗ trợ chẩn đoán.
Điều trị
Điều trị CRPS là một quá trình đa mô thức, tập trung vào kiểm soát đau, phục hồi chức năng và cải thiện tâm lý. Các thuốc thường dùng bao gồm thuốc chống trầm cảm, thuốc chống co giật và opioid (hàng thứ ba). Ketamine liều thấp đã được nghiên cứu với kết quả giảm đau đáng kể trong một số thử nghiệm, tuy nhiên bằng chứng tổng thể còn yếu. Bisphosphonates có thể được xem xét trong giai đoạn sớm của CRPS loại 1. Phục hồi chức năng (functional restoration) là yếu tố then chốt, bao gồm vật lý trị liệu và liệu pháp hình ảnh vận động (motor imagery program).
| Thuốc | Liều khởi đầu/Duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|---|
| Amitriptyline | 10–75 mg/ngày | 75 mg/ngày | Sedation, anticholinergic effects |
| Nortriptyline | 10–75 mg/ngày | 75 mg/ngày | Sedation, anticholinergic effects |
| Desipramine | 10–75 mg/ngày | 75 mg/ngày | Least sedative/anticholinergic effects |
| Venlafaxine | 37.5–340 mg/ngày | 340 mg/ngày | tài liệu không nêu |
| Gabapentin | 900–3600 mg/ngày | 3600 mg/ngày | Somnolence, memory impairment, tremors |
| Pregabalin | 150–600 mg/ngày | 600 mg/ngày | Dizziness, somnolence, peripheral edema |
| Carbamazepine | 100–1000 mg/ngày | 1000 mg/ngày | Ataxia, sedation, nausea, liver damage, skin rash, bone marrow |
| Morphine (ER) | 15–60 mg/ngày | 60 mg/ngày | Nausea, vomiting, constipation, sedation, pruritus |
| Oxycodone (ER) | 10–60 mg/ngày | 60 mg/ngày | As for morphine |
| Methadone | 5–20 mg/ngày | 20 mg/ngày | As for morphine |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. CRPS là một thách thức lớn trong quản lý đau do cơ chế bệnh sinh phức tạp và thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn. Việc chẩn đoán sớm theo tiêu chuẩn Budapest là cần thiết để bắt đầu can thiệp đa mô thức kịp thời, tránh tình trạng bệnh tiến triển thành mạn tính với các biến đổi cấu trúc thần kinh không hồi phục.
- Ưu tiên tiếp cận đa mô thức bao gồm vật lý trị liệu, tâm lý trị liệu và dùng thuốc.
- Sử dụng tiêu chuẩn Budapest để chẩn đoán lâm sàng thay vì dựa vào các xét nghiệm đơn lẻ.
- Cân nhắc bisphosphonates cho CRPS loại 1 giai đoạn sớm.
- Liệu pháp hình ảnh vận động (mirror therapy) là một lựa chọn hỗ trợ phục hồi chức năng.
- Cần thận trọng khi sử dụng thuốc chống trầm cảm ba vòng ở bệnh nhân trên 65 tuổi do nguy cơ tim mạch.
Tài liệu tham khảo:
Williams K, Guarino A, Raja SN, 2018, Complex Regional Pain Syndrome, Essentials of Pain Medicine, 223-231.