Dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh
Fibromyalgia (FM) là bệnh lý thấp khớp phổ biến thứ hai sau thoái hóa khớp, với tỷ lệ lưu hành từ 2% đến 8% dân số theo các tiêu chuẩn chẩn đoán khác nhau (Brummett & Clauw, 2018). Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi, bao gồm cả trẻ em, và xuất hiện với tần suất tương đương ở các quốc gia, văn hóa và nhóm sắc tộc khác nhau. Các cá nhân phát triển FM thường có tiền sử đau mạn tính kéo dài ở nhiều vùng cơ thể, tạo thành một kiểu hình "dễ đau" (pain prone phenotype). Khoảng 50% nguy cơ phát triển FM hoặc các tình trạng đau liên quan như hội chứng ruột kích thích (IBS) và đau đầu là do yếu tố di truyền, 50% còn lại là do yếu tố môi trường. Các yếu tố môi trường kích hoạt FM thường là các tác nhân gây stress, đặc biệt là những tình trạng gây đau cấp tính kéo dài ít nhất vài tuần, chấn thương hoặc nhiễm trùng.
Cơ chế bệnh sinh và đau trung ương
Đặc điểm sinh lý của đau trung ương (centralized pain) hoặc FM là sự tăng cường xử lý đau tại trung ương (augmented central pain processing). Thuật ngữ khoa học cho hiện tượng này là tăng cảm đau lan tỏa (diffuse hyperalgesia) hoặc đau do kích thích không gây đau (allodynia). Các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh như fMRI (functional magnetic resonance imaging) đã chứng minh rằng khi bệnh nhân FM chịu áp lực nhẹ hoặc nhiệt, họ trải nghiệm cảm giác đau với các mô hình kích hoạt não bộ tương tự như người bình thường cảm thấy đau. Ngoài ra, các nghiên cứu sử dụng H-MRS (proton magnetic resonance spectroscopy) cho thấy sự gia tăng nồng độ glutamate trong các vùng xử lý đau như thùy đảo (insula) và giảm nồng độ GABA (gamma-aminobutyric acid), một chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của cơ thể. Sự mất cân bằng giữa các chất dẫn truyền thần kinh kích thích và ức chế này giải thích tại sao các thuốc giảm đau ngoại biên thường không hiệu quả ở bệnh nhân FM.
Chẩn đoán Fibromyalgia
Tiêu chuẩn chẩn đoán năm 1990 của American College of Rheumatology (ACR) không được thiết kế để sử dụng như tiêu chuẩn chẩn đoán nghiêm ngặt trong thực hành lâm sàng. Thay vào đó, các tiêu chuẩn năm 2010 và 2011, dựa trên báo cáo tự thân của bệnh nhân, được ưu tiên hơn. Các tiêu chuẩn này sử dụng bản đồ cơ thể với 19 vùng (mỗi vùng 1 điểm, tổng tối đa 31 điểm) và bảng khảo sát triệu chứng về mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, khó khăn về trí nhớ và các vấn đề về tâm trạng. Khi xem xét FM như một cấu trúc sinh lý để xác định vị trí của cá nhân trên thang đo độ nhạy cảm đau, nó có thể được sử dụng như một thước đo liên tục về "độ Fibromyalgia" (fibromyalgianess). Các nghiên cứu của Brummett và cộng sự cho thấy với mỗi một điểm tăng lên trên thang đo này (từ 0 đến 31), bệnh nhân cần thêm 7–9 mg morphine tương đương đường uống để kiểm soát đau trong 24–48 giờ sau phẫu thuật và có khả năng cải thiện sau phẫu thuật thấp hơn 15%–20%.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành FM | 2% đến 8% dân số |
| Tỷ lệ đau cơ xương khớp mạn tính | khoảng 30% dân số |
| Nguy cơ ở người thân bậc một | 8 lần so với nhóm chứng |
| Tỷ lệ di truyền/môi trường | 50% di truyền, 50% môi trường |
| Điểm cắt chẩn đoán FM | 13 điểm trên thang 31 |
| Nhu cầu morphine sau phẫu thuật | tăng 7–9 mg cho mỗi 1 điểm tăng trên thang đo |
| Khả năng cải thiện sau phẫu thuật | giảm 15%–20% |
Tiếp cận điều trị tổng quát
Tất cả bệnh nhân được chẩn đoán FM nên nhận được giáo dục cơ bản về bệnh lý này, nhấn mạnh vai trò chủ động của bệnh nhân trong quản lý bệnh. Các liệu pháp không dùng thuốc như tập thể dục, cải thiện giấc ngủ và giảm stress là những phương pháp hiệu quả nhất. Hầu hết bệnh nhân cần sự kết hợp giữa liệu pháp dược lý và phi dược lý để đạt được sự cải thiện có ý nghĩa về triệu chứng và chức năng. Các thuốc nhắm vào bệnh lý thần kinh trung ương được ưu tiên, bao gồm thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs), thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRIs) và các thuốc nhóm gabapentinoid.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì/tối đa |
|---|---|---|
| Nortriptyline | 10–70 mg qhs | tài liệu không nêu |
| Cyclobenzaprine | 5–20 mg qhs | tài liệu không nêu |
| Duloxetine | 30–120 mg daily | tối đa 60 mg/ngày (đã nghiên cứu tới 120 mg) |
| Milnacipran | 100–200 mg daily | tối đa 200 mg |
| Gabapentin | 800–2400 mg/day | tài liệu không nêu |
| Pregabalin | tài liệu không nêu | tối đa 450 mg (đã nghiên cứu tới 600 mg) |
| Gamma-hydroxybutyrate | 4.5–6.0 g per night | tài liệu không nêu |
| Low-dose naltrexone | 4.5 mg/day | tài liệu không nêu |
| Nabilone | 0.5 mg po qhs | tối đa 1.0 mg bid |
| Tizanidine | 4–8 mg every 6–6 h | tài liệu không nêu |
| Esreboxetine | 4 hoặc 8 mg/day | tài liệu không nêu |
Bình luận: Thông tin theo Brummett & Clauw (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng opioid trong FM không được khuyến cáo do bằng chứng về hiệu quả thấp và nguy cơ gây tăng cảm đau do opioid (opioid-induced hyperalgesia). Các bác sĩ cần thận trọng khi chẩn đoán và tránh dán nhãn bệnh nhân một cách tiêu cực, vì việc xác định đúng chẩn đoán thường mang lại sự nhẹ nhõm cho bệnh nhân và giảm việc sử dụng dịch vụ y tế không cần thiết.
- Khuyên bệnh nhân "bắt đầu thấp, đi chậm" (start low, go slow) với các chương trình tập luyện.
- Ưu tiên các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương thay vì thuốc giảm đau ngoại biên như NSAIDs hay opioids.
- Sử dụng thang đo Fibromyalgia Survey Criteria để đánh giá mức độ đau trung ương và dự đoán đáp ứng điều trị.
- Kết hợp giáo dục bệnh nhân, liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) và thay đổi lối sống là nền tảng của điều trị.
Tài liệu tham khảo:
Brummett, C., & Clauw, D. J., 2018, Chapter 26: Fibromyalgia and Centralized Pain States, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 213-222.