Hội chứng đau cơ cân (Myofascial Pain Syndrome) ở bệnh nhân đau cơ xương khớp

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Hội chứng đau cơ cân (Myofascial Pain Syndrome - MPS) là một hội chứng đau mô mềm (soft tissue pain syndrome - STP) đặc trưng bởi các điểm kích hoạt (trigger points - TrPs) gây đau tại chỗ và đau quy chiếu. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), MPS thường gặp ở bệnh nhân đau cơ xương khớp, với tỷ lệ lưu hành được báo cáo dao động từ 20% đến 95% tại các phòng khám y khoa tổng quát và trung tâm quản lý đau.

Dịch tễ học

Việc xác định tỷ lệ lưu hành của MPS gặp khó khăn do thiếu tiêu chuẩn chẩn đoán thống nhất. Một nghiên cứu trên 201 bệnh nhân tại cơ sở nội khoa học thuật cho thấy 54 bệnh nhân có đau cơ xương khớp, trong đó 16 bệnh nhân (30% số bệnh nhân đau cơ xương khớp, 8% tổng số bệnh nhân được sàng lọc) được chẩn đoán MPS. Một nghiên cứu khác trên 126 bệnh nhân đau lưng mạn tính báo cáo tỷ lệ MPS là 63,5% (n = 80/126), trong đó 81,2% là MPS thứ phát. MPS phổ biến hơn ở bệnh nhân đau đầu kiểu căng thẳng mạn tính, rối loạn thái dương hàm và hội chứng sau chấn thương cổ (postwhiplash syndrome). Nghiên cứu cắt ngang trên 111 người cao tuổi đau lưng mạn tính cho thấy 90% có bệnh lý cơ cân, so với 10% ở nhóm không đau. MPS được ghi nhận phổ biến hơn ở bệnh nhân nữ so với nam.

Sinh lý bệnh

Cơ chế bệnh sinh của MPS liên quan đến sự tương tác giữa các yếu tố cơ sinh học, tư thế, thần kinh, tâm lý và nội tiết. Các chất trung gian hóa học như bradykinin, norepinephrine, serotonin, calcitonin gene–related peptide, substance P, tumor necrosis factor alpha và interleukin 1-B được tìm thấy tại các vị trí tăng nhạy cảm của TrPs. Sự rò rỉ quá mức acetylcholine (ACh) tại bản vận động được cho là nguyên nhân gây co thắt cơ quá mức, tạo ra các dải căng (taut bands). Hoạt động điện tự phát tại TrPs bao gồm hai thành phần: hoạt động nền biên độ thấp khoảng 50 μV và các gai biên độ cao 100–700 μV. Phản ứng co giật tại chỗ (local twitch response - LTR) là biểu hiện lâm sàng của hoạt động điện bất thường này, được cho là qua trung gian phản xạ tủy sống phân đoạn.

Chẩn đoán

Chẩn đoán MPS dựa trên bệnh sử và thăm khám lâm sàng. Một khảo sát trên 403 bác sĩ cho thấy 88,5% coi MPS là một rối loạn lâm sàng hợp lệ và 81% tin rằng nó khác biệt với hội chứng đau xơ cơ (Fibromyalgia Syndrome - FMS). Các tiêu chuẩn chẩn đoán bao gồm đau và cứng cơ vùng, hạn chế tầm vận động, phản ứng co giật từ dải căng, đau quy chiếu đến vùng tham chiếu và giảm triệu chứng khi gây tê tại chỗ TrP. Cần phân biệt MPS với FMS vì FMS có đau lan tỏa, không có dải căng và không có đau quy chiếu từ các điểm đau.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ MPS trong đau lưng mạn tính63,5% (n = 80/126)
Tỷ lệ MPS trong sàng lọc nội khoa8% (n = 16/201)
Hoạt động điện nền tại TrPs50 μV
Hoạt động điện gai tại TrPs100–700 μV
Đồng thuận chẩn đoán MPS88,5% (n = 403 bác sĩ)

Điều trị

Điều trị MPS cần tiếp cận đa mô thức bao gồm giáo dục bệnh nhân, vật lý trị liệu, chỉnh sửa tư thế và dùng thuốc. Kéo giãn cơ sau khi phun chất làm lạnh (vapocoolant) được coi là phương pháp hiệu quả nhất. Tiêm điểm kích hoạt (Trigger point injection - TPI) sử dụng nhiều loại thuốc như lidocaine, bupivacaine, corticosteroid hoặc tiêm khô (dry needling). Tuy nhiên, các đánh giá hệ thống cho thấy không có sự khác biệt về hiệu quả giữa các loại thuốc tiêm hoặc giữa tiêm thuốc và tiêm khô. Botulinum toxin A (BoNT-A) là liệu pháp mới nổi cho các trường hợp kháng trị, nhưng bằng chứng hiện tại vẫn còn mâu thuẫn. Các thuốc hệ thống như NSAIDs, thuốc chống trầm cảm ba vòng (amitriptyline) và thuốc giãn cơ (tizanidine) có thể hỗ trợ nhưng cần thận trọng với tác dụng phụ.

Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về tiêm điểm kích hoạt cho thấy hiệu quả chủ yếu đến từ tác động cơ học của kim hơn là hoạt chất tiêm. Cần lưu ý rằng việc sử dụng opioid trong MPS không được khuyến cáo do thiếu bằng chứng hiệu quả và nguy cơ cao về dung nạp, tăng cảm đau do opioid (opioid-induced hyperalgesia).
  • Thực hiện thăm khám lâm sàng tỉ mỉ để xác định dải căng và phản ứng co giật tại chỗ.
  • Ưu tiên tiếp cận đa mô thức thay vì chỉ dựa vào tiêm điểm kích hoạt.
  • Cân nhắc kéo giãn cơ có hỗ trợ làm lạnh như một kỹ thuật điều trị cơ bản.
  • Thận trọng khi chỉ định opioid cho bệnh nhân MPS do nguy cơ tăng cảm đau trung ương.
  • Theo dõi sát các trường hợp kháng trị nếu cân nhắc sử dụng Botulinum toxin A.

Tài liệu tham khảo:

Andrea L. Nicol, Matthew Crooks, Eric S. Hsu, F. Michael Ferrante, 2018, Chapter 25: Myofascial Pain Syndrome, Essentials of Pain Medicine, 207-212.

Xem thêm