Đau vùng mặt là một tình trạng có tỷ lệ mắc và phổ biến cao trong dân số chung, đòi hỏi cách tiếp cận chẩn đoán và điều trị hệ thống thay vì chỉ quản lý triệu chứng. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), việc đánh giá bệnh nhân đau vùng mặt cần dựa trên tiêu chuẩn phân loại của International Classification of Headache Disorders (ICHD-3), với lưu ý rằng trong một loạt 97 bệnh nhân tại cơ sở thần kinh tuyến cuối, 29% không thể phân loại theo tiêu chuẩn này.
Giải phẫu và sinh lý bệnh
Hệ thống sinh ba (trigeminal system) đóng vai trò là đường dẫn truyền cảm giác đau và xúc giác từ mặt, đồng thời điều khiển vận động cơ nhai. Hệ thống này bao gồm bốn nhân: nhân trung não, nhân cảm giác chính, nhân tủy của dây thần kinh sọ (CN) V và nhân vận động. Nhân tủy được chia thành ba vùng: subnucleus oralis, subnucleus interplaris và subnucleus caudalis. Trong đó, subnucleus caudalis có cấu trúc và chức năng tương tự sừng sau tủy sống. Goadsby đã chứng minh cơ chế hội tụ trigeminocervical bằng cách kích thích điện xoang dọc trên ở khỉ, cho thấy sự biểu hiện của C-fos tại phiến nông sừng sau C1 và C2. Sự tương tác giữa nhân sinh ba và tủy cổ trên giải thích sự lan tỏa của đau vùng mặt và đầu.
Đau vùng mặt do các cấu trúc sọ và cổ
Các rối loạn này bao gồm đau do xương sọ, cổ, mắt, tai, mũi, xoang, răng hoặc miệng. Đau do xương sọ thường liên quan đến các tổn thương như viêm xương tủy, đa u tủy hoặc bệnh Paget. Đau do cổ (cervicogenic headache) xuất phát từ cột sống cổ hoặc mô mềm. Viêm gân sau họng (retropharyngeal tendonitis) thường biểu hiện bằng bộ ba đau cổ, khó nuốt và sốt, đau thường giảm trong 2 tuần điều trị bằng thuốc kháng viêm. Loạn trương lực cơ sọ cổ (craniocervical dystonia) có tỷ lệ lưu hành 1.1–6.1 trên 100.000 người, với tỷ lệ mắc mới 1.1 trên 100.000 mỗi năm, điều trị bao gồm vật lý trị liệu, thuốc giãn cơ và tiêm độc tố botulinum.
Đau do rối loạn khớp thái dương hàm
Đau khớp thái dương hàm (TMJ) đặc trưng bởi đau tái phát ở vùng đầu/mặt, trầm trọng hơn khi cử động hàm, nhai hoặc giảm biên độ vận động. Khớp này là khớp lồi cầu kép, bề mặt khớp được bao phủ bởi sụn sợi. Các rối loạn trong bao khớp bao gồm viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp và trật đĩa khớp, trong khi rối loạn ngoài bao khớp bao gồm đau cơ nhai. Điều trị bao gồm quản lý nguyên nhân thứ phát, giảm stress, bài tập hàm và thuốc. Phẫu thuật như cắt bỏ sụn chêm, sửa chữa đĩa khớp hoặc thay thế khớp toàn bộ chỉ được xem xét khi điều trị bảo tồn thất bại, tuy nhiên thay thế khớp toàn bộ thường có kết quả kém.
Đau dây thần kinh sinh ba và các nguyên nhân trung ương
Đau dây thần kinh sinh ba (trigeminal neuralgia) là dạng đau thần kinh mặt phổ biến nhất ở người cao tuổi, với tỷ lệ mắc 4–5/100.000 người và khoảng 15.000 ca mới mỗi năm tại Hoa Kỳ. Nữ giới có nguy cơ cao gấp 1.5 lần nam giới. Đau thường khởi phát ở nhánh V2-V3, dưới 5% ảnh hưởng nhánh V1. Điều trị ưu tiên là thuốc (carbamazepine hoặc oxycarbamazepine là lựa chọn đầu tay, baclofen là lựa chọn thứ hai). Phẫu thuật giải ép vi mạch (MVD) được xem xét cho bệnh nhân trẻ có bằng chứng chèn ép mạch máu trên MRI, trong khi bệnh nhân cao tuổi hoặc không có bằng chứng chèn ép có thể cân nhắc dao gamma hoặc nhiệt đông cao tần.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc đau dây V | 4–5/100.000 người/năm |
| Tỷ lệ nữ/nam đau dây V | 1.5 lần |
| Tỷ lệ đau dây V ở bệnh nhân MS | 1%–2% |
| Tỷ lệ đau sau đột quỵ | 8%–11% |
| Tỷ lệ mắc CCD | 1.1–6.1 trên 100.000 người |
| Tỷ lệ mắc mới CCD | 1.1 trên 100.000 người/năm |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về các nguyên nhân gây đau vùng mặt, từ các rối loạn cơ học đến bệnh lý thần kinh trung ương. Một điểm quan trọng là việc phân biệt giữa đau nguyên phát và thứ phát, đặc biệt là việc loại trừ các "red flags" như đau kiểu sét đánh hoặc đau kèm thiếu hụt thần kinh. Cần lưu ý rằng các can thiệp phẫu thuật như thay thế khớp thái dương hàm toàn bộ được tác giả đánh giá là có kết quả kém, điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ưu tiên điều trị bảo tồn.
- Thực hiện đánh giá thần kinh toàn diện bao gồm dáng đi, dấu hiệu Romberg và kiểm tra phản xạ.
- Sử dụng tiêu chuẩn ICHD-3 để phân loại đau đầu và đau vùng mặt một cách hệ thống.
- Loại trừ các nguyên nhân thứ phát bằng chẩn đoán hình ảnh khi có dấu hiệu "red flag" như đau khởi phát đột ngột hoặc thay đổi đặc điểm đau.
- Ưu tiên điều trị nội khoa (carbamazepine/oxycarbamazepine) cho đau dây thần kinh sinh ba trước khi cân nhắc can thiệp ngoại khoa.
- Phối hợp đa chuyên khoa (nha khoa, tai mũi họng, thần kinh) trong quản lý các trường hợp đau phức tạp.
Tài liệu tham khảo:
Samer Narouze, Jason E. Pope, 2018, Chapter 23: Orofacial Pain, Essentials of Pain Medicine, 3rd Edition, pp 183-192.