Đau đầu do cổ (Cervicogenic headache) là tình trạng đau đầu một bên, khởi phát từ các cấu trúc vùng cổ và lan lên vùng chẩm, thái dương hoặc trán, thường liên quan đến cử động cổ hoặc áp lực lên các điểm đau. Theo Narouze (2018), chẩn đoán xác định đòi hỏi bằng chứng về nguyên nhân từ cột sống cổ, trong đó nghiệm pháp phong bế chẩn đoán (diagnostic block) đóng vai trò then chốt để phân biệt với các loại đau đầu khác như đau đầu Migraine hoặc đau đầu do căng thẳng (tension-type headache).
Tiêu chuẩn chẩn đoán
Tiêu chuẩn chẩn đoán đau đầu do cổ theo ICHD-3 bao gồm: (1) Đau đầu thỏa mãn tiêu chuẩn C; (2) Có bằng chứng lâm sàng, xét nghiệm hoặc hình ảnh học về rối loạn/tổn thương tại cột sống cổ hoặc mô mềm vùng cổ; (3) Bằng chứng về mối quan hệ nhân quả (ít nhất 2 trong 4 yếu tố: đau khởi phát liên quan đến rối loạn cổ; đau cải thiện khi tổn thương cổ hồi phục; giảm tầm vận động cổ và đau tăng lên khi làm nghiệm pháp kích thích; đau biến mất sau phong bế chẩn đoán); (4) Không giải thích được bởi chẩn đoán ICHD-3 khác.
Nguyên nhân và Cơ chế thần kinh
Đau đầu do cổ là đau quy chiếu (referred pain) từ các cấu trúc được chi phối bởi ba dây thần kinh sống cổ trên. Cơ chế chính là sự hội tụ (convergence) giữa các sợi hướng tâm từ dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve) và ba dây thần kinh sống cổ trên tại nhân sinh ba-cổ (trigeminocervical nucleus). Sự kích thích các cấu trúc cổ có thể gây đau tại vùng chi phối của dây thần kinh sinh ba như hốc mắt hoặc vùng trán-thái dương-đỉnh. Kích thích dây thần kinh chẩm lớn (greater occipital nerve) làm tăng tính kích thích trung ương của các sợi hướng tâm trên lều (supratentorial afferents).
Khớp đội-trục (Atlanto-axial joint)
Khớp đội-trục bên (lateral atlanto-axial joint) là nguyên nhân không hiếm gặp, chiếm 16% bệnh nhân đau đầu vùng chẩm. Triệu chứng gợi ý bao gồm đau vùng chẩm hoặc dưới chẩm, đau khi xoay cổ thụ động. Chẩn đoán xác định chỉ có thể thực hiện qua phong bế khớp với thuốc tê. Không có điều trị bảo tồn cho đau khớp đội-trục; tiêm steroid nội khớp có hiệu quả giảm đau ngắn hạn. Cần lưu ý kỹ thuật tiêm để tránh tổn thương động mạch đốt sống (vertebral artery) hoặc rễ thần kinh C2.
Khớp C2-C3 và Đau đầu thần kinh chẩm thứ ba
Khớp C2-C3 được chi phối bởi dây thần kinh chẩm thứ ba (third occipital nerve). Đau từ khớp này chiếm 27% bệnh nhân đau đầu do cổ sau chấn thương whiplash. Phong bế thần kinh chẩm thứ ba (ONB) là bắt buộc để chẩn đoán. Kỹ thuật cắt thần kinh bằng sóng cao tần (radiofrequency neurotomy) cải thiện kết quả khi sử dụng kỹ thuật ba kim (three-needle-technique). Biến chứng thường gặp là tê vùng da chi phối, mất điều hòa (ataxia) tạm thời do ảnh hưởng đến cơ bán gai đầu (semispinalis capitis).
Đau dây thần kinh chẩm (Occipital Neuralgia)
Đau dây thần kinh chẩm là đau nhói kịch phát tại vùng phân bố của dây thần kinh chẩm lớn, bé hoặc thứ ba. Điều trị bằng giải phóng thần kinh bằng phẫu thuật chỉ mang lại hiệu quả ngắn hạn. Hiện nay, sóng cao tần xung (pulsed radiofrequency - PRF) đang được quan tâm. Các nghiên cứu cho thấy PRF có tiềm năng giảm đau, tuy nhiên thiếu các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên (RCT) quy mô lớn.
Kích thích thần kinh chẩm (Occipital Neurostimulation)
Kích thích thần kinh chẩm (ONS) là phương pháp xâm lấn tối thiểu cho đau đầu mạn tính khó trị. Thử nghiệm ONSTIM cho thấy tỷ lệ đáp ứng 39% ở nhóm kích thích điều chỉnh (AS) so với 0% ở nhóm quản lý y khoa (MM). Biến chứng thường gặp nhất là di lệch điện cực (lead migration), chiếm 24% trong nghiên cứu ONSTIM và lên tới 60% sau 1 năm trong một số báo cáo.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ đau khớp đội-trục | 16% bệnh nhân đau đầu vùng chẩm |
| Tỷ lệ đau khớp C2-C3 sau whiplash | 27% bệnh nhân đau đầu do cổ |
| Hiệu quả giảm đau khớp C2-C3 (sóng cao tần) | 88% bệnh nhân |
| Di lệch điện cực ONS (nghiên cứu ONSTIM) | 24% đối tượng |
| Di lệch điện cực ONS (review 1 năm) | 60% |
Bình luận: Thông tin theo Narouze (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các can thiệp can thiệp đau (interventional pain management) đòi hỏi kỹ thuật cao và hiểu biết sâu về giải phẫu để tránh biến chứng nghiêm trọng như tổn thương động mạch đốt sống hoặc rò dịch não tủy. Việc chẩn đoán đau đầu do cổ cần thận trọng, tránh nhầm lẫn với các bệnh lý đau đầu nguyên phát.
- Thực hiện phong bế chẩn đoán (diagnostic block) là tiêu chuẩn vàng để xác định nguồn gốc đau từ cột sống cổ.
- Sử dụng kỹ thuật ba kim (three-needle-technique) khi thực hiện sóng cao tần cho dây thần kinh chẩm thứ ba để tối ưu hóa hiệu quả.
- Cần theo dõi sát biến chứng di lệch điện cực (lead migration) khi chỉ định kích thích thần kinh chẩm (ONS).
- Phân biệt đau dây thần kinh chẩm với đau quy chiếu từ khớp đội-trục hoặc khớp C2-C3 trước khi can thiệp.
- Ưu tiên tiếp cận đa chuyên khoa (multidisciplinary approach) bao gồm vật lý trị liệu và tâm lý trị liệu trước khi cân nhắc các thủ thuật xâm lấn.
Tài liệu tham khảo:
Samer Narouze, 2018, Chapter 22: Cervicogenic Headache, Essentials of Pain Medicine, 177-182.