Đau đầu sau chọc dò màng não và hạ huyết áp nội sọ tự phát

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Đau đầu sau chọc dò màng não (Postdural puncture headache - PDPH) được August Bier mô tả lần đầu vào năm 1898, đặc trưng bởi tình trạng đau đầu dữ dội tăng lên khi đứng hoặc ngồi và giảm khi nằm. Theo Harrington và Schmitt, thuật ngữ chính xác hơn là đau đầu do chọc dò màng não (Meningeal puncture headache - MPH), mặc dù PDPH vẫn là thuật ngữ phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng.

Sinh lý bệnh

Cơ chế của MPH chưa được hiểu hoàn toàn, nhưng dựa trên quy tắc Monro-Kellie và giả thuyết lực kéo cơ học. Cả hai giả thuyết đều chấp nhận rằng dịch não tủy (CSF) thoát ra qua lỗ chọc dò với tốc độ vượt quá khả năng sản xuất. Quy tắc Monro-Kellie cho rằng trong hộp sọ nguyên vẹn, tổng thể tích não, CSF và máu nội sọ là hằng số; do đó, khi mất thể tích CSF, sự giãn mạch bù trừ và tăng thể tích máu tĩnh mạch xảy ra, góp phần gây đau đầu. Tốc độ sản xuất CSF trung bình là 500 mL/ngày với thể tích nội tủy trung bình ở người lớn là 150 mL. Giả thuyết lực kéo trực tiếp cho rằng sự sụt giảm thể tích CSF cho phép não dịch chuyển xuống dưới, gây kéo căng các cấu trúc nhạy cảm với đau như màng cứng, dây thần kinh sọ và các tĩnh mạch bắc cầu. Sự kéo căng dây thần kinh vận nhãn (CN VI) có thể gây liệt cơ thẳng ngoài, dẫn đến nhìn đôi (diplopia), thường xuất hiện 4-10 ngày sau chọc dò và có thể kéo dài đến 3 tuần.

Vai trò của màng nhện trong bệnh sinh rò dịch não tủy

Reina và cộng sự đã chứng minh màng cứng bao gồm 78-82 lớp chồng lấp, khiến việc tạo một lỗ thủng song song hoặc cắt ngang qua các sợi là không thể. Mặc dù các bác sĩ gây mê thường gọi là đau đầu sau chọc "màng cứng", nghiên cứu của Bernards và Hill cho thấy màng nhện (arachnoid mater) mới là rào cản khuếch tán chính đối với CSF. Các quan sát bằng kính hiển vi điện tử của Nabeshima và cộng sự xác nhận các mối nối chặt (tight junctions) chỉ tồn tại ở lớp ngoài của màng nhện, tương tự như nội mô mao mạch não, trong khi các tế bào màng cứng không có các mối nối này.

Màng não và phản ứng với chấn thương

Trong kinh nghiệm phẫu thuật thần kinh, các lỗ thủng màng não nhỏ thường cần được đóng lại. Keener (1959) cho thấy quá trình sửa chữa màng não được tạo điều kiện bởi sự tăng sinh nguyên bào sợi từ mô xung quanh và cục máu đông. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sửa chữa màng cứng được thúc đẩy bởi tổn thương màng nuôi hoặc màng nhện và sự hiện diện của cục máu đông. Do đó, một kim chọc dò tủy sống được đặt cẩn thận vào khoang dưới nhện có thể không thúc đẩy quá trình lành màng cứng đáng kể do chấn thương mô lân cận là tối thiểu.

Chẩn đoán

Chẩn đoán MPH dựa trên tiền sử chọc dò màng não và đau đầu tư thế (orthostatic headache) nặng lên trong vòng 15 phút sau khi ngồi hoặc đứng, cải thiện trong vòng 15 phút sau khi nằm. Các triệu chứng kèm theo bao gồm cứng cổ, ù tai, giảm thính lực, sợ ánh sáng và buồn nôn. Thời gian xuất hiện đau đầu có thể từ 1 ngày đến 12 ngày. Cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo như thay đổi kiểu đau đầu, đau đầu không còn tính chất tư thế, đau khu trú một bên, hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh mới như co giật, thiếu hụt vận động/cảm giác, đòi hỏi phải hội chẩn thần kinh và chẩn đoán hình ảnh bổ sung.

Tỷ lệ mắc

Tỷ lệ mắc MPH dao động rất rộng, từ 1% đến 63%. Các yếu tố quyết định bao gồm kích thước kim, thiết kế đầu kim và hướng vát của kim. Kim có đường kính nhỏ hơn tương quan với tỷ lệ MPH thấp hơn. Một nghiên cứu trên mẫu màng cứng tử thi cho thấy mức độ rò rỉ trung bình cao gấp 6 lần khi sử dụng kim 22-gauge so với kim 25-gauge. Các kim không cắt (noncutting) như loại Whitacre có liên quan đến tỷ lệ MPH thấp hơn so với kim cắt (cutting) như loại Quincke.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc MPH1% đến 63%
Tỷ lệ MPH với kim 22G Quincke11%
Tỷ lệ MPH với kim 25G pencil point7%
Tỷ lệ MPH với kim 20-22G cutting36%
Tỷ lệ MPH với kim 22G noncuttingdưới 2%
Tỷ lệ MPH với kim 27G Quincke2.7%
Tỷ lệ MPH với kim 25G Whitacre1.2%
Tỷ lệ MPH (nghiên cứu 40,894 sản phụ)0.49%

Yếu tố nguy cơ

Các yếu tố nguy cơ độc lập bao gồm giới tính nữ, mang thai, độ tuổi 20-50 và chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp. Tỷ lệ mắc thấp hơn ở bệnh nhân béo phì được cho là do áp lực trong ổ bụng tăng lên, hoạt động như một đai bụng giúp niêm phong khiếm khuyết ở màng não và giảm mất CSF. Phụ nữ trẻ có thể có nguy cơ cao hơn do độ đàn hồi sợi màng cứng tăng lên, có xu hướng duy trì khiếm khuyết màng não so với màng cứng ít đàn hồi hơn ở bệnh nhân lớn tuổi.

Phòng ngừa

Phòng ngừa MPH phụ thuộc vào kích thước kim, đầu kim và hướng vát. Trong trường hợp chọc dò màng não vô ý khi đặt catheter ngoài màng cứng, việc đặt catheter vào khoang dưới nhện đã được chứng minh làm giảm tỷ lệ MPH. Ayad và cộng sự báo cáo việc đặt catheter dưới nhện trong 24 giờ sau khi chọc dò vô ý làm giảm tỷ lệ MPH từ 81% xuống 3%. Các biện pháp khác như tiêm máu tự thân dự phòng (prophylactic EBP) còn hạn chế bằng chứng.

Điều trị

Điều trị MPH nên bắt đầu bằng liệu pháp bảo tồn. Khoảng 85% trường hợp MPH tự khỏi trong 5 ngày. Caffeine là thuốc được sử dụng rộng rãi nhất, gây co mạch não. Liều dùng là 300 mg đường uống hoặc 500 mg đường tĩnh mạch trong 500-1000 mL nước muối sinh lý truyền trong 2 giờ; liều tĩnh mạch có thể lặp lại sau 2-4 giờ nếu cần. Miếng vá máu ngoài màng cứng (Epidural blood patch - EBP) là tiêu chuẩn vàng cho các trường hợp không đáp ứng với điều trị bảo tồn.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đaLưu ý theo dõi
Caffeine300 mg (uống) hoặc 500 mg (IV)Lặp lại sau 2-4 giờ (IV)tài liệu không nêuChống chỉ định tiền sử co giật, tăng huyết áp thai kỳ
Acetazolamide250 mg18 và 6 giờ trước EBPtài liệu không nêuDùng trong protocol blind lumbar EBP
Bình luận: Thông tin theo [Abdel-Aziz et al., 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Lưu ý rằng việc sử dụng caffeine và acetazolamide trong điều trị MPH hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi về hiệu quả lâm sàng thực tế so với các biện pháp can thiệp khác.

Hạ huyết áp nội sọ tự phát (SIH)

SIH có triệu chứng tương tự MPH nhưng không có tiền sử chọc dò màng não. Tỷ lệ mắc khoảng 5 trên 100.000 người-năm. Phụ nữ bị ảnh hưởng gấp đôi nam giới, đỉnh cao ở thập kỷ thứ tư hoặc thứ năm của cuộc đời. Chẩn đoán xác định bằng áp lực CSF thấp khi chọc dò thắt lưng và tăng tín hiệu màng não trên MRI. CTM là thủ thuật chẩn đoán lựa chọn để xác định vị trí rò rỉ CSF.

  • Ưu tiên sử dụng kim có đường kính nhỏ nhất và đầu kim không cắt (noncutting) để giảm nguy cơ MPH.
  • Định hướng vát kim song song với trục dọc cột sống giúp giảm tỷ lệ MPH.
  • Khoảng 85% trường hợp MPH tự khỏi trong 5 ngày; điều trị bảo tồn là bước đầu tiên.
  • EBP là tiêu chuẩn vàng cho MPH không đáp ứng điều trị bảo tồn, với thể tích máu lý tưởng thường là 20 mL.
  • Cần loại trừ các bệnh lý nội sọ đi kèm nếu đau đầu thay đổi tính chất hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh khu trú.

Tài liệu tham khảo:

Samer Abdel-Aziz, Honorio T. Benzon, Robert W. Hurley, 2018, Chapter 21: Postmeningeal Puncture Headache and Spontaneous Intracranial Hypotension, Essentials of Pain Medicine, 169-176.

Xem thêm