Đau đầu kiểu căng thẳng, đau đầu mạn tính và các loại đau đầu khác ở người trưởng thành

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Đau đầu kiểu căng thẳng (Tension-type headache - TTH) là loại đau đầu phổ biến nhất, ảnh hưởng đến khoảng 70% dân số dưới dạng các biến thể khác nhau theo tài liệu của Jack M. Rozental (2018). Đây là một tình trạng lâm sàng phức tạp, thường khó phân loại và có thể chồng lấp với các hội chứng đau đầu khác như migraine hoặc đau dây thần kinh.

Dịch tễ học

Đau đầu nói chung ảnh hưởng đến hơn 90% dân số, trong đó khoảng 15% phù hợp với mô tả của đau đầu do mạch máu hoặc migraine. Khoảng 70% dân số còn lại trải qua một biến thể nào đó của TTH. Đáng chú ý, hầu hết bệnh nhân mắc migraine, đau đầu cụm (cluster headache) hoặc đau dây thần kinh sinh ba đều có sự xuất hiện xen kẽ của TTH. Ở trẻ vị thành niên (12-14 tuổi), tiên lượng đau đầu mạn tính (Chronic daily headache - CDH) có thể khác biệt: sau 1 năm theo dõi, 40% vẫn tiếp tục bị CDH, con số này là 25% sau 2 năm và 12% sau 8 năm.

Chẩn đoán đau đầu kiểu căng thẳng và đau đầu mạn tính

Đau của TTH thường âm ỉ, ít dữ dội và ít khu trú hơn so với migraine. Cơn đau kéo dài từ vài giờ đến một ngày, đôi khi kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần. Các triệu chứng kèm theo có thể bao gồm sợ ánh sáng (photophobia), sợ tiếng động (phonophobia), buồn nôn và đôi khi nôn. Bệnh nhân thường than phiền về cảm giác "nút thắt ở cổ" nhưng khám thần kinh thường bình thường. Đau đầu mạn tính kiểu căng thẳng (Chronic TTH - CTTH) được chẩn đoán khi tần suất đau đạt 15 ngày mỗi tháng hoặc 180 ngày mỗi năm, tính trung bình trong giai đoạn 6 tháng.

Đau đầu do lạm dụng thuốc giảm đau

Lạm dụng thuốc giảm đau (Analgesic medication overuse headache - MOH) là tình trạng bệnh nhân sử dụng thuốc (NSAIDs, acetaminophen, triptans, narcotics...) thường xuyên, từ 10 lần trở lên mỗi tháng. Nguyên tắc điều trị chính là ngừng hoàn toàn thuốc giảm đau trong thời gian không dưới 2 tháng. Tỷ lệ bệnh nhân hết đau sau cai thuốc là 67% ở nhóm migraine và 37% ở nhóm hỗn hợp TTH và migraine. Trong giai đoạn cai thuốc (vài ngày đến 2 tuần đầu), bệnh nhân thường bị đau đầu dội ngược (rebound headache) nghiêm trọng; việc sử dụng steroid không mang lại hiệu quả trong giai đoạn này.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ dân số mắc biến thể TTH70% dân số
Tần suất chẩn đoán CTTH15 ngày/tháng hoặc 180 ngày/năm (trung bình 6 tháng)
Tỷ lệ CDH ở trẻ vị thành niên sau 1 năm40%
Tỷ lệ CDH ở trẻ vị thành niên sau 2 năm25%
Tỷ lệ CDH ở trẻ vị thành niên sau 8 năm12%
Tỷ lệ giảm đau ở bệnh nhân migraine sau cai thuốc67%
Tỷ lệ giảm đau ở bệnh nhân hỗn hợp TTH/migraine sau cai thuốc37%
Ngưỡng lạm dụng thuốc giảm đau10 lần trở lên mỗi tháng

Sinh lý bệnh đau đầu kiểu căng thẳng

Cơ chế sinh lý bệnh của TTH và CTTH hiện vẫn chưa rõ ràng. Giả thuyết về sự co thắt cơ (muscle contraction theory) cho rằng đau liên quan đến sự co thắt kéo dài của cơ cổ hoặc cơ quanh sọ, tuy nhiên không có dữ liệu khách quan hỗ trợ. Sự gia tăng độ nhạy cảm khi sờ nắn cơ quanh sọ trong cơn đau có thể đại diện cho tình trạng tăng cảm giác đau da (cutaneous allodynia). Các rối loạn tại cổ (cervicogenic disorders) cũng có thể liên quan đến đau đầu thông qua sự dẫn truyền đau từ các đĩa đệm, dây chằng, khớp liên mấu hoặc rễ thần kinh C1, C2, C3.

Điều trị

Chiến lược điều trị bao gồm điều trị cắt cơn và dự phòng. Đối với TTH thỉnh thoảng, thuốc giảm đau không kê đơn (OTC) là đủ. Nếu không hiệu quả, cần thử nghiệm các nhóm NSAID khác nhau. Đối với dự phòng, các thuốc chống trầm cảm ba vòng (tricyclic antidepressants) như amitriptyline hoặc nortriptyline là lựa chọn hàng đầu.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đa
Amitriptyline/Nortriptyline10-25 mg/đêm25-200 mg/đêmtài liệu không nêu
Propranolol (long-acting)60-80 mg/ngàytài liệu không nêutài liệu không nêu
Depakote ER (Valproic acid)500 mg/ngàytài liệu không nêutài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo [Rozental, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý nguy hiểm như viêm động mạch thái dương (temporal arteritis) hoặc tăng áp lực nội sọ vô căn (idiopathic intracranial hypertension). Cần lưu ý rằng việc sử dụng thuốc dự phòng thường không hiệu quả nếu bệnh nhân vẫn tiếp tục lạm dụng thuốc giảm đau.

Các loại đau đầu mạn tính khác

Đau đầu "xoang" thường là chẩn đoán nhầm của TTH hoặc migraine nhẹ. Rối loạn nhịp thở khi ngủ (sleep-disordered breathing) như ngưng thở khi ngủ cũng là một nguyên nhân gây đau đầu mạn tính. Đau đầu do hạ huyết áp dịch não tủy (CSF hypotension) sau chấn thương thường biểu hiện khi bệnh nhân ở tư thế đứng và cải thiện khi nằm. Đau đầu sau chấn thương (posttraumatic headache) có thể bao gồm đau dây thần kinh chẩm (occipital neuralgia), điều trị bằng phong bế thần kinh (nerve block).

  • Khuyên bệnh nhân không sử dụng thuốc giảm đau quá 2 lần mỗi tuần để tránh lạm dụng thuốc.
  • Kiểm tra ferritin ở bệnh nhân có hội chứng chân không yên (paroxysmal leg movements) khi ngủ, duy trì mức ferritin ít nhất 40 ng/mL.
  • Cân nhắc chẩn đoán viêm động mạch thái dương ở bệnh nhân cao tuổi có đau đầu mới khởi phát, cần làm xét nghiệm tốc độ máu lắng (ESR) hoặc CRP nhạy (s-CRP).
  • Thực hiện polysomnogram nếu nghi ngờ rối loạn giấc ngủ gây đau đầu mạn tính.
  • Ngừng hoàn toàn thuốc giảm đau trong ít nhất 2 tháng đối với bệnh nhân bị đau đầu do lạm dụng thuốc.

Tài liệu tham khảo:

Jack M. Rozental, 2018, Chapter 20: Tension-Type Headache, Chronic Tension-Type Headache, and Other Chronic Headache Types, Essentials of Pain Medicine, 165-168.

Xem thêm