Tài liệu Essentials of Pain (2018) cung cấp tổng quan toàn diện về đau đầu Migraine và các hội chứng đau đầu tự chủ vùng mặt (Trigeminal Autonomic Cephalalgias - TAC), dựa trên các nghiên cứu dịch tễ học và phân loại của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế (IHS). Migraine là hội chứng đau đầu lành tính phổ biến, ảnh hưởng đến 12%–17,6% nữ giới và 4%–6% nam giới tại Bắc Mỹ, với gánh nặng kinh tế vượt quá 20 tỷ USD mỗi năm tại Hoa Kỳ.
Dịch tễ học và Cơ chế bệnh sinh
Migraine có liên quan mật thiết đến hệ thống trigeminovascular (hệ thống thần kinh sinh ba-mạch máu). Khi hạch sinh ba bị kích thích, các chất dẫn truyền thần kinh như substance P, CGRP (calcitonin gene-related peptide) và neurokinin A được giải phóng, gây viêm thần kinh vô khuẩn (sterile neurogenic inflammation). Các thụ thể 5-HT1D và 5-HT1B đóng vai trò quan trọng trong việc ức chế quá trình này. Ở bệnh nhân có aura, vỏ não, đặc biệt là vỏ não chẩm, trở nên tăng kích thích, dẫn đến hiện tượng lan truyền ức chế thần kinh (spreading neural depression) với tốc độ 2–6 mm/phút. Dopamine cũng được cho là đóng vai trò trong các triệu chứng đi kèm như buồn nôn và nôn.
Chẩn đoán Migraine
Chẩn đoán dựa trên tiền sử lâm sàng và thăm khám thần kinh bình thường. Migraine điển hình kéo dài 2–72 giờ, đau kiểu mạch đập, cường độ trung bình đến nặng, tăng lên khi vận động. Các phân nhóm chính bao gồm Migraine có aura và không có aura. Migraine nền (basilar migraine) là dạng aura khởi phát từ thân não hoặc liên quan đến cả hai bán cầu. Các biến chứng như status migrainosus (trạng thái Migraine) có thể kéo dài trên 1 tuần.
Điều trị Migraine
Điều trị bao gồm cắt cơn (abortive) và dự phòng (prophylactic). Các thuốc cắt cơn bao gồm triptans, ergotamine, isometheptane, NSAIDs và thuốc chống nôn. Việc lạm dụng thuốc (trung bình trên 10 ngày/tháng) có thể dẫn đến đau đầu do lạm dụng thuốc (medication overuse headache). Điều trị dự phòng được chỉ định khi bệnh nhân cần dùng thuốc cắt cơn trên 2 lần/tuần.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa |
|---|---|---|---|
| Propranolol (long-acting) | 60–80 mg/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
| Depakote ER | 500 mg/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
| Amitriptyline | 10–25 mg (bedtime) | 25–200 mg (bedtime) | 200 mg/ngày |
| Venlafaxine | 37.5 mg (morning) | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng triptans bị chống chỉ định ở bệnh nhân có tiền sử bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc tăng huyết áp không kiểm soát.
Hội chứng đau đầu tự chủ vùng mặt (TAC)
TAC bao gồm Cluster headache (đau đầu từng cụm), Hemicrania (đau nửa đầu kịch phát và liên tục) và SUNCT. Đặc điểm chung là đau ở vùng phân bố của nhánh thứ nhất dây thần kinh sinh ba kèm các triệu chứng tự chủ như đỏ mắt, chảy nước mắt, sụp mi. Cluster headache thường gặp ở nam giới (tỷ lệ nam:nữ 5,5:1), đau kéo dài 15–90 phút. Điều trị cắt cơn Cluster chủ yếu bằng oxy lưu lượng cao (12 L/phút trong 15 phút). Điều trị dự phòng ưu tiên verapamil hoặc valproic acid.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ nam:nữ Cluster | 5,5:1 |
| Tần suất Cluster | 1 hoặc vài lần/ngày |
| Thời gian đau Cluster | 15–90 phút |
| Tần suất Hemicrania | lên đến 30 lần/ngày |
| Thời gian đau Hemicrania | 5–45 phút |
| Tần suất SUNCT | lên đến 180 lần/ngày |
| Thời gian đau SUNCT | 5–60 giây |
Chiến lược tự chăm sóc
- Hạn chế caffeine dưới 400 mg/ngày để tránh đau đầu do cai caffeine.
- Tránh các thực phẩm chứa tyramine và nitrat nếu là yếu tố khởi phát.
- Đảm bảo đủ nước và sử dụng kính râm chống tia cực tím (100%) và ít nhất 85% ánh sáng khả kiến khi ra ngoài nếu nhạy cảm với ánh sáng.
- Tuân thủ chế độ dự phòng và tránh lạm dụng thuốc giảm đau.
Tài liệu tham khảo:
Jack M. Rozental, 2018, Chapter 19: Migraine Headache and the Trigeminal Autonomic Cephalalgias, Essentials of Pain, pp. 157-164.