Đau đầu Migraine và các hội chứng đau đầu tự chủ vùng mặt: Cơ chế, Chẩn đoán và Điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Tài liệu Essentials of Pain (2018) cung cấp tổng quan toàn diện về đau đầu Migraine và các hội chứng đau đầu tự chủ vùng mặt (Trigeminal Autonomic Cephalalgias - TAC), dựa trên các nghiên cứu dịch tễ học và phân loại của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế (IHS). Migraine là hội chứng đau đầu lành tính phổ biến, ảnh hưởng đến 12%–17,6% nữ giới và 4%–6% nam giới tại Bắc Mỹ, với gánh nặng kinh tế vượt quá 20 tỷ USD mỗi năm tại Hoa Kỳ.

Dịch tễ học và Cơ chế bệnh sinh

Migraine có liên quan mật thiết đến hệ thống trigeminovascular (hệ thống thần kinh sinh ba-mạch máu). Khi hạch sinh ba bị kích thích, các chất dẫn truyền thần kinh như substance P, CGRP (calcitonin gene-related peptide) và neurokinin A được giải phóng, gây viêm thần kinh vô khuẩn (sterile neurogenic inflammation). Các thụ thể 5-HT1D và 5-HT1B đóng vai trò quan trọng trong việc ức chế quá trình này. Ở bệnh nhân có aura, vỏ não, đặc biệt là vỏ não chẩm, trở nên tăng kích thích, dẫn đến hiện tượng lan truyền ức chế thần kinh (spreading neural depression) với tốc độ 2–6 mm/phút. Dopamine cũng được cho là đóng vai trò trong các triệu chứng đi kèm như buồn nôn và nôn.

Chẩn đoán Migraine

Chẩn đoán dựa trên tiền sử lâm sàng và thăm khám thần kinh bình thường. Migraine điển hình kéo dài 2–72 giờ, đau kiểu mạch đập, cường độ trung bình đến nặng, tăng lên khi vận động. Các phân nhóm chính bao gồm Migraine có aura và không có aura. Migraine nền (basilar migraine) là dạng aura khởi phát từ thân não hoặc liên quan đến cả hai bán cầu. Các biến chứng như status migrainosus (trạng thái Migraine) có thể kéo dài trên 1 tuần.

Điều trị Migraine

Điều trị bao gồm cắt cơn (abortive) và dự phòng (prophylactic). Các thuốc cắt cơn bao gồm triptans, ergotamine, isometheptane, NSAIDs và thuốc chống nôn. Việc lạm dụng thuốc (trung bình trên 10 ngày/tháng) có thể dẫn đến đau đầu do lạm dụng thuốc (medication overuse headache). Điều trị dự phòng được chỉ định khi bệnh nhân cần dùng thuốc cắt cơn trên 2 lần/tuần.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đa
Propranolol (long-acting)60–80 mg/ngàytài liệu không nêutài liệu không nêu
Depakote ER500 mg/ngàytài liệu không nêutài liệu không nêu
Amitriptyline10–25 mg (bedtime)25–200 mg (bedtime)200 mg/ngày
Venlafaxine37.5 mg (morning)tài liệu không nêutài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng triptans bị chống chỉ định ở bệnh nhân có tiền sử bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc tăng huyết áp không kiểm soát.

Hội chứng đau đầu tự chủ vùng mặt (TAC)

TAC bao gồm Cluster headache (đau đầu từng cụm), Hemicrania (đau nửa đầu kịch phát và liên tục) và SUNCT. Đặc điểm chung là đau ở vùng phân bố của nhánh thứ nhất dây thần kinh sinh ba kèm các triệu chứng tự chủ như đỏ mắt, chảy nước mắt, sụp mi. Cluster headache thường gặp ở nam giới (tỷ lệ nam:nữ 5,5:1), đau kéo dài 15–90 phút. Điều trị cắt cơn Cluster chủ yếu bằng oxy lưu lượng cao (12 L/phút trong 15 phút). Điều trị dự phòng ưu tiên verapamil hoặc valproic acid.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ nam:nữ Cluster5,5:1
Tần suất Cluster1 hoặc vài lần/ngày
Thời gian đau Cluster15–90 phút
Tần suất Hemicranialên đến 30 lần/ngày
Thời gian đau Hemicrania5–45 phút
Tần suất SUNCTlên đến 180 lần/ngày
Thời gian đau SUNCT5–60 giây

Chiến lược tự chăm sóc

  • Hạn chế caffeine dưới 400 mg/ngày để tránh đau đầu do cai caffeine.
  • Tránh các thực phẩm chứa tyramine và nitrat nếu là yếu tố khởi phát.
  • Đảm bảo đủ nước và sử dụng kính râm chống tia cực tím (100%) và ít nhất 85% ánh sáng khả kiến khi ra ngoài nếu nhạy cảm với ánh sáng.
  • Tuân thủ chế độ dự phòng và tránh lạm dụng thuốc giảm đau.

Tài liệu tham khảo:

Jack M. Rozental, 2018, Chapter 19: Migraine Headache and the Trigeminal Autonomic Cephalalgias, Essentials of Pain, pp. 157-164.

Xem thêm