Khoảng 40 triệu ca phẫu thuật được thực hiện tại Bắc Mỹ mỗi năm, với ước tính thận trọng từ 10%–15% bệnh nhân sẽ chịu đựng tình trạng đau mạn tính sau phẫu thuật (Chronic Postsurgical Pain - CPSP) 1 năm sau mổ. Một khảo sát quốc gia tại Hoa Kỳ của Gan et al. (2014) cho thấy 74% bệnh nhân trải qua đau từ trung bình đến nặng sau khi xuất viện, phản ánh một vấn đề y tế nghiêm trọng đang gia tăng.
Định nghĩa đau mạn tính sau phẫu thuật
Việc thiếu một định nghĩa thống nhất đã gây khó khăn cho việc đánh giá dịch tễ học. Macrae và Crombie đề xuất định nghĩa gồm 4 tiêu chí: đau phát triển sau phẫu thuật, kéo dài ít nhất 2 tháng, loại trừ các nguyên nhân khác (như tái phát ác tính hoặc nhiễm trùng), và xem xét khả năng đau tồn tại từ vấn đề tiền phẫu. Werner et al. (2014) đã cập nhật tiêu chí mới, yêu cầu đau kéo dài 3–6 tháng và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, đau có thể khu trú tại vùng phẫu thuật hoặc lan theo vùng chi phối thần kinh.
Dịch tễ học đau mạn tính sau phẫu thuật
Tỷ lệ mắc CPSP thay đổi đáng kể tùy theo vị trí phẫu thuật, nhưng hầu hết các báo cáo ghi nhận ít nhất 10% bệnh nhân vẫn đau sau 1 năm. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đau chi ma (phantom limb pain) sau cắt cụt chi dao động từ 30%–81%, đau sau cắt phổi (postthoracotomy pain) trên 50%, và đau sau cắt vú (postmastectomy pain) từ 11%–57%. Một phân tích hồi cứu của Joris et al. (2015) cho thấy tỷ lệ CPSP sau phẫu thuật đại trực tràng lên tới 17%.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ CPSP chung | Ít nhất 10% bệnh nhân sau 1 năm |
| Đau chi ma (cắt cụt) | 30%–81% |
| Đau sau cắt phổi | Trên 50% |
| Đau sau cắt vú | 11%–57% |
| Đau sau cắt đại trực tràng | Lên tới 17% |
Yếu tố liên quan đến đau mạn tính sau phẫu thuật
Các yếu tố nguy cơ được chia thành ba nhóm: tiền phẫu (đau mạn tính từ trước, phẫu thuật lặp lại, yếu tố tâm lý), trong phẫu thuật (phẫu thuật tại trung tâm có lưu lượng thấp, kỹ thuật mổ, tổn thương thần kinh), và hậu phẫu (đau cấp tính từ trung bình đến nặng, xạ trị, hóa trị độc thần kinh). Một nghiên cứu quan sát tiến cứu đa trung tâm (2015) xác định phẫu thuật chỉnh hình, đau tiền phẫu và tỷ lệ thời gian đau nặng là các yếu tố nguy cơ. Tác giả nhấn mạnh: "10% tăng trong tỷ lệ thời gian đau nặng liên quan đến 30% tăng tỷ lệ mắc CPSP".
Yếu tố tâm lý xã hội và CPSP
Các yếu tố dự báo tâm lý bao gồm lo âu tiền phẫu, tính cách hướng nội, thảm họa hóa nỗi đau (pain catastrophizing), thiếu hỗ trợ xã hội và phản ứng nuông chiều (solicitous responding) từ người thân. Thảm họa hóa nỗi đau liên quan đến niềm tin phi thực tế về kết quả đau tồi tệ nhất. Phản ứng nuông chiều từ người thân có thể vô tình củng cố hành vi tiêu cực, làm tăng khuyết tật liên quan đến đau thay vì khuyến khích vận động.
Yếu tố trong phẫu thuật
Ba yếu tố chính bao gồm: kinh nghiệm của phẫu thuật viên (các đơn vị chuyên khoa có lưu lượng cao thường có kết quả tốt hơn), tránh tổn thương thần kinh (tổn thương thần kinh gây ra các đợt hoạt động tần số cao, kích thích thụ thể NMDA dẫn đến hủy hoại các interneuron ức chế), và sử dụng kỹ thuật xâm lấn tối thiểu. Phẫu thuật nội soi trong sửa thoát vị bẹn cho thấy giảm đáng kể tỷ lệ CPSP so với mổ mở.
Yếu tố di truyền
Nghiên cứu về di truyền học đau vẫn còn sơ khai. Các đa hình gen như COMT, 5-HTTLPR, IL1RN, MC1R, IL23R, GCH1 và OPRM1 đã được nghiên cứu nhưng chỉ giải thích một phần nhỏ phương sai lâm sàng. Hiện tại, việc sử dụng thông tin kiểu gen để dự đoán CPSP vẫn còn quá sớm.
Phòng ngừa đau mạn tính sau phẫu thuật
Đau cấp tính nặng sau phẫu thuật là yếu tố dự báo quan trọng nhất cho CPSP. Các chiến lược phòng ngừa bao gồm kiểm soát đau cấp tính hiệu quả bằng kỹ thuật đa mô thức (multimodal analgesia). Các kỹ thuật gây tê vùng như gây tê ngoài màng cứng (epidural analgesia) và phong bế thần kinh ngoại biên có thể giảm sử dụng opioid trong mổ, từ đó giảm nguy cơ nhạy cảm đau trung ương.
Giảm đau dự phòng
Khái niệm "giảm đau dự phòng" (preventive analgesia) tập trung vào việc chặn đầu vào nociceptive thông qua nhiều tác nhân giảm đau tại các vị trí khác nhau, bắt đầu trước phẫu thuật và kéo dài sau đó. Các thuốc đối kháng thụ thể NMDA (như ketamine) và gabapentinoids (gabapentin, pregabalin) đã được nghiên cứu. Mặc dù ketamine cho thấy hiệu quả trong một số phân tích gộp, kết quả với gabapentinoids còn gây tranh cãi giữa các nghiên cứu.
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bằng chứng về giảm đau dự phòng vẫn còn nhiều biến thiên tùy thuộc vào loại phẫu thuật và định nghĩa nghiên cứu. Cần lưu ý rằng việc sử dụng ketamine hoặc gabapentinoids cần cân nhắc tác dụng phụ và liều lượng cụ thể cho từng bệnh nhân.
- Ưu tiên kiểm soát đau cấp tính bằng kỹ thuật đa mô thức ngay từ trước phẫu thuật.
- Tránh tổn thương thần kinh trong quá trình phẫu thuật và ưu tiên kỹ thuật xâm lấn tối thiểu.
- Sàng lọc các yếu tố nguy cơ tâm lý (lo âu, thảm họa hóa) ở bệnh nhân phẫu thuật nguy cơ cao.
- Sử dụng các thuốc giảm đau như gabapentinoids hoặc đối kháng NMDA dựa trên bằng chứng cụ thể cho từng loại phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Colin J.L. McCartney, Steven Tremblay, 2018, Chapter 18: Chronic Pain After Surgery, Essentials of Pain Medicine, 147-154.