Việc quản lý đau sau phẫu thuật ở trẻ em đã có những tiến bộ đáng kể từ đầu những năm 1990, nhờ vào sự hiểu biết sâu sắc hơn về dược lý học và sự phát triển của các dịch vụ đau cấp tính tại bệnh viện. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), việc quản lý đau hiệu quả đòi hỏi sự hiểu biết về các khác biệt giải phẫu và sinh lý học đặc thù ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ so với người lớn.
Khác biệt về giải phẫu và sinh lý học
Trẻ sơ sinh có tỷ lệ nước trong cơ thể cao (khoảng 80% trọng lượng cơ thể), giảm xuống còn 60% ở trẻ 2 tuổi, dẫn đến thể tích phân bố lớn hơn cho các thuốc tan trong nước. Sự chưa trưởng thành của hàng rào máu não (blood-brain barrier) và lưu lượng máu đến não cao hơn làm tăng nồng độ thuốc tại hệ thần kinh trung ương. Ngoài ra, nồng độ albumin và alpha-1-acid glycoprotein (AAG) thấp hơn ở trẻ sơ sinh làm tăng tỷ lệ thuốc tự do, dẫn đến nguy cơ độc tính cao hơn. Về giải phẫu cột sống, tủy sống ở trẻ sơ sinh kết thúc ở mức L3 và bao màng cứng ở S3, thấp hơn so với người lớn (L1 và S1), làm tăng nguy cơ tổn thương khi chọc dò tủy sống.
Đánh giá đau
Việc đánh giá đau ở trẻ em phụ thuộc vào độ tuổi phát triển. Trẻ trên 8-10 tuổi có thể sử dụng thang điểm tự báo cáo (self-report) như thang điểm số (numeric rating scale) hoặc thang điểm tương tự thị giác (visual analog scale). Đối với trẻ nhỏ hơn hoặc trẻ khuyết tật phát triển, các thang điểm hành vi (behavioral measures) hoặc sinh lý (physiologic measures) như FLACC (Face, Legs, Activity, Cry, Consolability) là cần thiết. Các công cụ này đã được kiểm chứng và sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu lâm sàng.
Thuốc giảm đau không opioid
Acetaminophen là thuốc phổ biến, có thể dùng đường trực tràng khi không thể dùng đường uống, với liều khởi đầu cao hơn do hấp thu chậm. NSAIDs (nonsteroidal antiinflammatory drugs) cũng được sử dụng rộng rãi để giảm đau và giảm nhu cầu opioid, mặc dù vẫn còn tranh cãi về nguy cơ chảy máu sau phẫu thuật. Aspirin bị chống chỉ định do liên quan đến hội chứng Reye (Reye syndrome). Dexmedetomidine, một chất chủ vận alpha-2, được sử dụng để giảm kích động khi tỉnh mê (emergence agitation).
Thuốc giảm đau opioid và PCA
Opioid được sử dụng qua đường uống, tiêm hoặc ngoài màng cứng. PCA (patient-controlled analgesia) có thể áp dụng cho trẻ từ 5-6 tuổi, mang lại hiệu quả giảm đau tốt hơn so với tiêm bắp theo nhu cầu. Trong trường hợp trẻ không thể tự bấm nút, PCA-P (parent/nurse-assisted analgesia) có thể được cân nhắc với sự giám sát chặt chẽ. Cần lưu ý giảm liều opioid khoảng 50% ở trẻ mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ (obstructive sleep apnea - OSA).
Gây tê vùng
Gây tê ngoài màng cứng "single shot" caudal (SSC) là kỹ thuật phổ biến ở trẻ em. Bupivacaine 0.125%–0.25% thường được sử dụng. Các block thần kinh ngoại biên (peripheral nerve blocks) dưới hướng dẫn của siêu âm (ultrasound guidance) đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong giảm đau sau phẫu thuật.
| Thuốc | Liều khởi đầu/Duy trì | Tối đa/Lưu ý |
|---|---|
| Acetaminophen (oral) | 10–15 mg/kg | 75–100 mg/kg/ngày (trẻ <60kg), 4000 mg/ngày (trẻ ≥60kg) |
| Acetaminophen (rectal) | 35–40 mg/kg (loading), 20 mg/kg (duy trì) | 75–100 mg/kg/ngày (trẻ <60kg), 4000 mg/ngày (trẻ ≥60kg) |
| Ibuprofen | 6–10 mg/kg | 40 mg/kg/ngày (trẻ <60kg), 2400 mg/ngày (trẻ ≥60kg) |
| Ketorolac (IV) | 0.3–0.5 mg/kg | 15 mg (trẻ <50kg), 30 mg (trẻ >50kg), 120 mg/ngày |
| Morphine (PCA) | 0.05–0.10 mg/kg (loading) | 0.01–0.02 mg/kg (demand dose) |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các liều lượng nêu trên là hướng dẫn chung, cần điều chỉnh dựa trên đánh giá cá thể hóa, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi do sự khác biệt về dược động học.
- Sử dụng thang điểm đau phù hợp với độ tuổi phát triển của trẻ.
- Giảm liều opioid và thuốc tê ngoài màng cứng ở trẻ dưới 6 tháng tuổi.
- Tránh sử dụng Aspirin ở trẻ em để phòng ngừa hội chứng Reye.
- Cân nhắc giảm 50% liều opioid ở trẻ có hội chứng ngưng thở khi ngủ.
- Ưu tiên sử dụng siêu âm hướng dẫn khi thực hiện các block thần kinh ngoại biên.
Tài liệu tham khảo:
David J. Krodel, Patrick K. Birmingham, 2018, Pediatric Postoperative Pain, Essentials of Pain Medicine, trang 141-146.