Điện sinh lý học đóng vai trò thiết yếu trong quản lý bệnh nhân mắc bệnh võng mạc nhờ khả năng cung cấp dữ liệu chức năng khách quan, không xâm lấn, giúp đặc trưng hóa và định lượng bản chất của rối loạn chức năng. Theo Ryan's Retina (2022), các kỹ thuật như điện võng mạc (Electroretinography - ERG) và điện thế gợi thị giác (Visual Evoked Potential - VEP) cho phép phân biệt chức năng hệ thống tế bào que và tế bào nón, khu trú rối loạn chức năng tại hoàng điểm so với bệnh lý võng mạc lan tỏa, đồng thời phân biệt giữa rối loạn chức năng lan tỏa và mất chức năng khu trú.
Các kỹ thuật và nguyên tắc diễn giải
Các thăm dò điện sinh lý chính bao gồm các loại ERG khác nhau và VEP. ERG đánh giá chức năng võng mạc khối bằng cách sử dụng các đặc tính chức năng của tế bào thụ cảm ánh sáng que và nón, ghi nhận tín hiệu thông qua điện cực giác mạc. Các thông số được xác định bởi biến đổi trong thông số kích thích và trạng thái thích nghi của mắt (scotopic và photopic). Hai thành phần chính của ERG là sóng a (cực âm) và sóng b (cực dương). Giảm sóng b đặc hiệu cho tế bào que (DA 0.01) là chỉ số nhạy bén của rối loạn chức năng hệ thống tế bào que. Ngược lại, sóng a trong đáp ứng DA 10.0 phản ánh trực tiếp hoạt động của tế bào thụ cảm ánh sáng. Sự hiện diện của ERG "âm" hoặc "điện âm" (electronegative ERG), nơi sóng a được bảo tồn nhưng sóng b giảm chọn lọc, cho thấy rối loạn chức năng sau quá trình quang chuyển đổi (postphototransduction).
Bệnh lý thụ cảm ánh sáng di truyền
Các bệnh lý này bao gồm loạn dưỡng que-nón (như Retinitis Pigmentosa - RP), Leber Congenital Amaurosis (LCA), loạn dưỡng nón và que-nón, Achromatopsia, bệnh Stargardt (ABCA4 retinopathy), và các bệnh lý khác. Trong RP cổ điển, ERG cho thấy mô hình bất thường que > nón. Ở giai đoạn tiến triển, ERG có thể không ghi nhận được. Đối với bệnh Stargardt, phân loại dựa trên ERG có giá trị tiên lượng: nhóm I có ERG toàn phần bình thường nhưng PERG bất thường, trong khi nhóm III có cả ERG que và nón đều bất thường và 100% bệnh nhân cho thấy suy giảm đáng kể sau 10 năm theo dõi.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu Stargardt | tài liệu không nêu |
| Tỷ lệ tiến triển nhóm I Stargardt (10 năm) | 80% bệnh nhân không tiến triển đáng kể |
| Tỷ lệ tiến triển nhóm III Stargardt (10 năm) | 100% bệnh nhân tiến triển đáng kể |
| Ngưỡng bình thường chỉ số Arden (EOG) | >175% |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân loại Stargardt thành 3 nhóm dựa trên ERG là công cụ tiên lượng mạnh mẽ. Cần lưu ý rằng các bệnh lý như ESCS, KCNV2 và bradyopsia có các dấu hiệu điện sinh lý "đường nét" (pathognomonic) cho phép chẩn đoán xác định chỉ bằng ERG.
Bệnh lý võng mạc mắc phải
Các bệnh lý này bao gồm bệnh lý mạch máu (như CRAO, CRVO), bệnh lý nhiễm độc và dinh dưỡng (thiếu vitamin A, nhiễm độc Chloroquine/Hydroxychloroquine, Thioridazine, Quinine) và bệnh lý viêm/tự miễn. Trong thiếu vitamin A, ERG thường cho thấy mô hình cô lập tế bào nón, với đáp ứng DA 0.01 không ghi nhận được. Nhiễm độc Hydroxychloroquine được sàng lọc bằng mf-ERG, thường cho thấy tổn thương vùng cận trung tâm với bảo tồn trung tâm. Đối với nhiễm độc Quinine, giai đoạn cấp tính cho thấy giảm biên độ ERG toàn cầu, sau đó có thể dẫn đến dạng sóng ERG điện âm.
Vai trò của điện sinh lý trong kỷ nguyên y học chính xác
Điện sinh lý học là công cụ không thể thay thế trong việc đánh giá hiệu quả điều trị và an toàn trong các thử nghiệm lâm sàng về liệu pháp gen và phẫu thuật bộ gen. Đối với bệnh nhân RP, NIH khuyến cáo có thể cân nhắc bổ sung vitamin A (15.000 IU) hàng ngày dưới sự giám sát của bác sĩ nhãn khoa, đồng thời tránh liều cao vitamin E. Tuy nhiên, cần xác nhận di truyền và thực hiện ERG toàn phần trước khi bắt đầu điều trị, đặc biệt là loại trừ các bệnh nhân có biến thể ABCA4 hoặc loạn dưỡng que-nón.
- Luôn thực hiện ERG toàn phần trước khi bắt đầu liệu pháp bổ sung vitamin A cho bệnh nhân RP.
- Sử dụng mf-ERG để sàng lọc sớm nhiễm độc Hydroxychloroquine trước khi có thay đổi trên lâm sàng.
- Kết hợp PERG và ERG để phân biệt giữa bệnh lý hoàng điểm và bệnh lý võng mạc lan tỏa.
- Sử dụng EOG để chẩn đoán xác định bệnh Best và các rối loạn liên quan đến BEST1.
- Theo dõi định kỳ bằng điện sinh lý trong các thử nghiệm lâm sàng liệu pháp gen để đánh giá an toàn và hiệu quả.
Tài liệu tham khảo:
Stephen H. Tsang, Graham E. Holder, 2022, Clinical Electrophysiology, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 9, pp. 260-290.