Giới thiệu
Siêu âm chẩn đoán (diagnostic ultrasonography) là thiết bị đo khoảng cách dựa trên nguyên lý phát-thu sóng âm, đóng vai trò quan trọng trong nhãn khoa từ những năm 1950. Hệ thống sử dụng đầu dò xung/phản xạ (pulse/echo transducers) với tần số từ 10 đến 50 MHz để đánh giá các cấu trúc nhãn cầu và hốc mắt khi môi trường trong suốt bị che khuất bởi đục giác mạc, đục thủy tinh thể hoặc xuất huyết.
Lịch sử hiện tượng Pulse Echo
Hiện tượng phản xạ sóng âm (pulse echo phenomenon) được Lazzaro Spallanzani mô tả lần đầu vào thế kỷ 18 thông qua các thí nghiệm trên loài dơi. Khoảng 100 năm sau, Pierre Curie đã mô tả hiệu ứng áp điện (piezoelectric effect) trên thạch anh, đặt nền móng cho việc tạo ra điện áp từ thao tác cơ học và ngược lại. Công nghệ này sau đó được Paul Langevin phát triển thành SONAR trong Thế chiến I, trước khi ứng dụng vào y khoa và nhãn khoa vào giữa những năm 1950.
Siêu âm nhãn khoa: Vật lý và kỹ thuật cơ bản
Siêu âm là sóng cơ học, không truyền được trong chân không, với tốc độ truyền âm phụ thuộc vào mật độ, độ đàn hồi và nhiệt độ của môi trường. Trong mô mềm, tốc độ âm thanh khoảng 1532 m/sec. Nguyên lý cơ bản dựa trên sự phản xạ một phần sóng âm khi gặp sự khác biệt về trở kháng âm (acoustic impedance). Đầu dò sử dụng phần tử áp điện để chuyển đổi năng lượng điện thành cơ học và ngược lại. Độ phân giải không gian (spatial resolution) phụ thuộc vào độ dài xung và tần số; tần số cao hơn cho độ phân giải tốt hơn nhưng độ xuyên thấu giảm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tần số đầu dò phổ biến | 10 đến 50 MHz |
| Tốc độ âm thanh trong mô mềm | 1532 m/sec |
| Độ phân giải UHF (axial/lateral) | 85 mm / 120 mm |
| Độ xuyên thấu UHF | 5 đến 6 mm |
| Tốc độ quét B-scan hiện đại | 10 hoặc hơn hình/giây |
Khám lâm sàng: B-scan đoạn sau
Việc khám B-scan đoạn sau đòi hỏi kỹ năng tái tạo hình ảnh ba chiều từ các lát cắt 50 độ. Bệnh nhân có thể ở tư thế ngồi hoặc nằm. Đầu dò được đặt trên củng mạc (có gây tê bề mặt) hoặc qua mi mắt. Việc nhận diện sự thay đổi đăng ký màn hình (screen registration) khi thay đổi vị trí đầu dò là yếu tố then chốt để diễn giải hình ảnh. Các bác sĩ thường sử dụng hình ảnh tĩnh hoặc phim ngắn (cine loops) để đánh giá sự thay đổi theo thời gian.
Nhận diện hình thái: Dịch kính, thành nhãn cầu, thần kinh thị giác và hốc mắt
Đánh giá dịch kính (vitreous) tập trung vào trạng thái bong dịch kính sau (PVD). Ở trạng thái bình thường, dịch kính có độ phản xạ thấp. Khi có xuất huyết dịch kính, mức độ phản xạ thay đổi tùy thuộc vào lượng máu và trạng thái đông vón. Đối với dị vật nội nhãn (IOFB), các vật liệu kim loại thường tạo ra hình ảnh phản xạ sáng kèm theo hiện tượng "ringing" (đuôi sao chổi). Các bất thường thành nhãn cầu như bong võng mạc (retinal detachment) thường biểu hiện hình ảnh hình phễu, với độ di động phụ thuộc vào mức độ xơ hóa.
Siêu âm đoạn trước: Ultrahigh Frequency Imaging
Siêu âm tần số siêu cao (UHF) hay còn gọi là siêu âm hiển vi (UBM) sử dụng tần số ≥35 MHz, cung cấp độ phân giải cao hơn gấp 3 lần so với siêu âm đoạn sau. Do sự hấp thụ mạnh của mi mắt, các thăm khám UHF phải thực hiện với mi mắt mở, sử dụng cốc củng mạc hoặc đầu dò có màng bọc nước (ClearScan). Kỹ thuật này cho phép đánh giá chi tiết góc tiền phòng, thể mi, vị trí thủy tinh thể nhân tạo và các nang thể mi.
Bình luận: Thông tin theo [Ryan's Retina, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc diễn giải hình ảnh siêu âm đòi hỏi kinh nghiệm lâm sàng cao để tránh nhầm lẫn giữa các cấu trúc do hiện tượng nhiễu ảnh (artifact). Hạn chế lớn nhất của siêu âm là không thể xác định bản chất tế bào của khối u, chỉ có thể mô tả dựa trên các đặc điểm phản xạ âm.
- Luôn duy trì các thông số cài đặt (gain, vị trí đầu dò) nhất quán giữa các lần khám để theo dõi tiến triển.
- Sử dụng kỹ thuật giảm gain (10-20 dB) để so sánh độ phản xạ giữa các cấu trúc khi đánh giá khối u.
- Thực hiện thăm khám động (real-time) để phân biệt giữa bong võng mạc và các màng dịch kính.
- Luôn kiểm tra mắt đối diện để làm cơ sở so sánh các thay đổi bệnh lý.
- Kết hợp siêu âm với các phương tiện chẩn đoán hình ảnh khác như CT/MRI khi nghi ngờ dị vật kim loại hoặc u hốc mắt.
Tài liệu tham khảo:
Yale L. Fisher, Ronald H. Silverman, Gerardo Ledesma-Gil, Michael Engelbert, 2022, Diagnostic Ophthalmic Ultrasound, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 10, pp. 291-311.