Thị giác ban đêm và thị giác ban ngày là hai chế độ nhận thức thị giác riêng biệt, với hệ thống thị giác chuyển đổi giữa các chế độ này dựa trên mức độ ánh sáng môi trường. Theo Ryan's Retina (2022), mỗi chế độ được trung gian chủ yếu bởi một trong hai lớp tế bào cảm quang ở võng mạc, cụ thể là tế bào nón (cones) và tế bào que (rods).
Chức năng tế bào que và tế bào nón
Sự khác biệt về giải phẫu và sinh lý giữa hệ thống tế bào que và tế bào nón tạo nên các chức năng thị giác khác nhau. Tế bào que chịu trách nhiệm cho độ nhạy sáng tinh tế, hoạt động trên phạm vi chiếu sáng 10^8 (100 triệu lần) từ bóng tối gần như hoàn toàn đến ánh sáng ban ngày. Tế bào nón hoạt động trên phạm vi 10^11, từ mức ánh sáng đêm trăng đến mức ánh sáng cao làm tẩy trắng hầu hết các sắc tố quang học. Tổng cộng, tế bào que và tế bào nón hoạt động trên phạm vi chiếu sáng 10^14. Tùy thuộc vào hoạt động tương đối, mức độ ánh sáng được đặc trưng là photopic (tế bào nón), mesopic (cả hai) hoặc scotopic (tế bào que). Độ nhạy sáng cao nhất xảy ra ở vùng ngoại vi võng mạc, nơi tế bào que chiếm ưu thế, trong khi thị lực cao và thị giác màu tốt được trung gian bởi hoàng điểm (fovea) chủ yếu gồm tế bào nón.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Phạm vi chiếu sáng tế bào que | 10^8 lần |
| Phạm vi chiếu sáng tế bào nón | 10^11 lần |
| Phạm vi chiếu sáng tổng hợp | 10^14 lần |
| Độ nhạy sáng tế bào nón | Thay đổi 1% |
| Độ nhạy sáng tế bào que | Thay đổi 20% |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự khác biệt về ngưỡng Weber giữa hai hệ thống, giải thích tại sao tế bào nón có khả năng phân biệt độ sáng tốt hơn đáng kể trong điều kiện ánh sáng cao.
Thích nghi ánh sáng
Các tế bào cảm quang phản ứng tối ưu với một phạm vi nhỏ các biến đổi chiếu sáng trong một nền thích nghi ổn định. Cơ chế thích nghi điều chỉnh độ nhạy của tế bào cảm quang để phạm vi phản ứng nhỏ này luôn tập trung gần mức thích nghi hiện tại. Đối với hệ thống tế bào que, ngưỡng tăng dần tăng đều đặn trên phạm vi gần một nghìn lần. Với sự gia tăng hơn nữa, một sự gia tăng không còn được phát hiện do bão hòa tế bào que (rod saturation). Ngược lại, hệ thống tế bào nón cho thấy sự gia tăng ngưỡng liên tục ngay cả ở mức ánh sáng làm tẩy trắng hầu hết sắc tố quang học. Phần đường cong tăng tuyến tính với mức độ chiếu sáng được gọi là vùng Weber (Weber region).
Độ nhạy phổ
Thị giác ban ngày được trung gian bởi ba loại tế bào nón với độ nhạy phổ chồng lấp, được gọi là tế bào nón nhạy cảm bước sóng dài (L), trung bình (M) và ngắn (S). Phổ độ nhạy kết hợp của tế bào L và M được gọi là hàm V(λ), đạt đỉnh gần 555 nm. Trong võng mạc ngoại vi thích nghi tối, nơi tế bào que chiếm ưu thế, phổ độ nhạy đạt đỉnh tại 507 nm, được gọi là hàm V'(λ). Các tế bào S nhạy cảm nhất với ánh sáng gần 445 nm và hầu như không phản ứng với ánh sáng từ 555 nm trở lên. Tế bào M đạt đỉnh gần 543 nm, trong khi tế bào L đạt đỉnh gần 566 nm.
Độ phân giải không gian và thời gian
Hệ thống tế bào que có độ phân giải không gian (thị lực) kém. Đối với người quan sát có thị lực photopic 20/20, thị lực scotopic sẽ khoảng 20/200 (kém hơn 10 lần). Hệ thống tế bào que cũng có độ phân giải thời gian kém. Tần số thời gian chuyển tiếp tại đó ánh sáng xuất hiện từ nhấp nháy sang ổn định được gọi là tần số hợp nhất tới hạn (critical fusion frequency - CFF). CFF tăng theo mức độ thích nghi ánh sáng, đạt tối đa <20 Hz cho tế bào que và 55 đến 60 Hz cho tế bào nón.
Đường dẫn truyền thị giác
Tín hiệu tế bào que được truyền qua hai đường dẫn truyền võng mạc chính phụ thuộc vào mức độ chiếu sáng. Một đường dẫn truyền thông qua tế bào lưỡng cực que ON, tế bào không trục AII, và tế bào lưỡng cực nón ON và OFF. Đây là đường dẫn truyền chậm trung gian thị giác tế bào que ở mức ánh sáng scotopic thấp. Đường dẫn truyền thứ hai truyền thông tin tế bào que qua các khe nối (gap junctions) que-nón và tế bào lưỡng cực nón ON và OFF, là đường dẫn truyền nhanh trung gian thị giác ở mức ánh sáng scotopic cao và mesopic. Có ba đường dẫn truyền từ võng mạc đến thể gối ngoài (lateral geniculate nucleus - LGN) chính ở linh trưởng: đường dẫn truyền magnocellular (MC) xử lý thông tin độ sáng và chuyển động, đường dẫn truyền parvocellular (PC) xử lý màu đỏ-xanh, thị lực và hình dạng, và đường dẫn truyền koniocellular (KC) xử lý màu xanh-vàng.
Chức năng thích nghi tối
Các phép đo ngưỡng phát hiện trong quá trình thích nghi với bóng tối tạo ra một hàm hai pha (biphasic function) với đoạn đầu tiên được cho là phản ứng của tế bào nón và đoạn sau là phản ứng của tế bào que. Ngưỡng giảm nhanh lúc đầu và đạt cao nguyên trong khoảng 5 phút (cao nguyên tế bào nón). Sau đó, có sự giảm ngưỡng thứ hai do phục hồi độ nhạy của tế bào que, được gọi là điểm gãy que-nón (rod-cone break), đến một cao nguyên mới đạt được trong 40 đến 50 phút (cao nguyên tế bào que). Hình dạng của hàm thích nghi tối phụ thuộc vào các thông số thử nghiệm bao gồm vị trí võng mạc, bước sóng, và đặc điểm thời gian/không gian.
Đánh giá lâm sàng chức năng thích nghi tối
Các rối loạn võng mạc nhất định có thể ảnh hưởng chọn lọc đến tế bào que (ví dụ: viêm võng mạc sắc tố) hoặc tế bào nón (ví dụ: loạn dưỡng tế bào nón). Chức năng tế bào que và tế bào nón có thể được đánh giá bằng điện sinh lý học (điện võng mạc - ERG) hoặc tâm vật lý học (đo chức năng thích nghi tối). Các chức năng thích nghi tối định lượng khả năng phục hồi độ nhạy (tái tạo sắc tố quang học) sau khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh. Bệnh nhân thoái hóa điểm vàng do tuổi tác cho thấy độ nhạy giảm và điểm gãy que-nón bị trì hoãn.
Thị giác màu
Thị giác màu bao gồm cả phân biệt sắc độ (chromatic discrimination) và cảm nhận diện mạo màu sắc (color appearance). Phối màu (color matching) là quy trình tâm vật lý trong đó người quan sát đặt một hỗn hợp ba ánh sáng chính để khớp với màu của kích thích thử nghiệm. Cơ sở của tam sắc (trichromacy) là sự tồn tại của ba loại tế bào nón trong võng mạc. Hệ thống đo màu CIE 1931 đã chuẩn hóa hệ thống màu dựa trên ba màu chính tưởng tượng (X, Y, Z) để đảm bảo các giá trị dương và liên quan đến hàm độ sáng V(λ).
Biến thể thị giác màu ở người
Thị giác màu bất thường có thể là di truyền hoặc mắc phải, xuất hiện ở khoảng 4,5% dân số. Các khiếm khuyết bẩm sinh là cố định trong suốt cuộc đời. Phổ biến nhất là các khiếm khuyết nhiễm sắc thể X trong việc phân biệt màu đỏ và xanh lá cây, liên quan đến các thay đổi trong trình tự gen mã hóa opsin trên nhiễm sắc thể X. Các phân loại thị giác màu dựa trên số lượng loại tế bào nón chức năng: người tam sắc (trichromat), người nhị sắc (dichromat), và người đơn sắc (monochromat).
Đánh giá lâm sàng thị giác màu
Các xét nghiệm sàng lọc (screening tests) là các xét nghiệm nhanh (2-3 phút) để xác định người có khiếm khuyết màu. Các xét nghiệm bảng giả đẳng sắc (pseudoisochromatic plate tests) như Ishihara là phổ biến nhất, được thiết kế để xác định các khiếm khuyết bẩm sinh liên kết nhiễm sắc thể X. Các xét nghiệm sắp xếp (arrangement tests) như Farnsworth-Munsell 100-hue test yêu cầu người quan sát sắp xếp các mẫu màu theo độ tương đồng. Các xét nghiệm này có thể được sử dụng để đánh giá khả năng phân biệt màu sắc chi tiết.
Phát triển mới trong nghiên cứu thị giác màu
Liệu pháp gen đã được nghiên cứu để chữa trị khiếm khuyết màu đỏ-xanh ở khỉ sóc đực nhị sắc bị thiếu gen opsin tế bào nón L bẩm sinh. Việc đưa gen opsin tế bào nón L của người vào không gian dưới võng mạc đã giúp khỉ thể hiện hành vi thị giác tam sắc, cải thiện phân biệt sắc độ và làm phong phú thêm nhận thức màu sắc. Tuy nhiên, câu hỏi liệu có cần thiết phải "chữa trị" các khiếm khuyết màu hay không vẫn là một vấn đề tranh luận vì đa số người nhị sắc bẩm sinh có cuộc sống bình thường.
Hệ thống hình ảnh võng mạc quang học thích nghi (AO)
Hệ thống quang học thích nghi (adaptive optics - AO) ban đầu được sử dụng trong thiên văn học để loại bỏ các hiệu ứng biến dạng khí quyển. Trong nhãn khoa, AO cho phép đo độ nhận thức màu sắc hoặc phản ứng tế bào trong các đường dẫn truyền sau thụ thể liên quan đến các tia sáng nhỏ kích thích một tế bào nón đơn lẻ trong mắt. AO cung cấp độ phân giải cao của khảm tế bào nón và có thể cho thấy liệu một loại tế bào nón cụ thể có bị thiếu trong võng mạc hay không.
- Sử dụng xét nghiệm sàng lọc bảng giả đẳng sắc với nguồn sáng chuẩn (ví dụ: Illuminant C hoặc D65) để đánh giá nhanh khiếm khuyết màu bẩm sinh.
- Cân nhắc sử dụng các xét nghiệm sắp xếp (như Farnsworth-Munsell 100-hue) để theo dõi các thay đổi thị giác màu theo thời gian trong các bệnh lý thần kinh thị giác.
- Nhận diện các bệnh lý võng mạc hoặc thần kinh thị giác thông qua các bất thường trong kết quả đo anomaloscope (ví dụ: Rayleigh match kéo dài dọc theo đường tế bào que).
- Thận trọng khi sử dụng các ứng dụng sàng lọc thị giác màu trên thiết bị di động do thiếu sự chuẩn hóa về đặc điểm hiển thị và điều kiện chiếu sáng.
Tài liệu tham khảo:
Dingcai Cao, 2022, Color Vision and Night Vision, Ryan's Retina, 7th Edition, Vol. 1, Chapter 11, pp. 312-326.