Phiên họp điện sinh lý tại AIOS 2026 (GP172) đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các kỹ thuật điện sinh lý nhãn khoa, bao gồm điện võng mạc (ERG), điện nhãn cầu (EOG) và điện thế gợi thị giác (VEP). Việc hiểu rõ nguồn gốc tín hiệu từ các lớp tế bào võng mạc là nền tảng để giải mã các dạng sóng bất thường trong thực hành lâm sàng.
Nguyên lý cơ bản của điện võng mạc (Full-field ERG)
Full-field ERG (ffERG) đo lường phản ứng chức năng của toàn bộ võng mạc đối với kích thích ánh sáng. Tín hiệu sóng a (a-wave) âm tính bắt nguồn từ các tế bào thụ cảm ánh sáng (photoreceptors) ở võng mạc ngoại vi, trong khi sóng b (b-wave) dương tính phản ánh hoạt động của các tế bào lưỡng cực (bipolar cells) ở võng mạc trong. Khi chức năng võng mạc suy giảm, biên độ sóng thường giảm đáng kể (ví dụ: giảm ít nhất 1/3 so với giá trị bình thường). Cần lưu ý rằng ffERG không phản ánh trực tiếp thị lực trung tâm.
Ứng dụng của Pattern ERG và Multifocal ERG
Pattern ERG (PERG) tập trung vào chức năng của vùng hoàng điểm và tế bào hạch (ganglion cells). Đỉnh P50 (50ms) phản ánh chức năng tế bào thụ cảm, trong khi đáy N95 (95ms) phản ánh chức năng tế bào hạch, thường được ứng dụng trong chẩn đoán Glaucoma. Multifocal ERG (mfERG) cung cấp bản đồ địa hình chức năng võng mạc trung tâm bằng cách chia võng mạc thành các hình lục giác (61 hoặc 103 vùng). Đây là công cụ nhạy bén để phát hiện rối loạn chức năng khu trú, đặc biệt hữu ích trong sàng lọc độc tính do hydroxychloroquine hoặc các bệnh lý hoàng điểm sớm.
Điện nhãn cầu (EOG) và các protocol mở rộng
EOG đo lường sự thay đổi điện thế nghỉ của mắt khi có ánh sáng. EOG bất thường trong khi ERG bình thường gợi ý rối loạn chức năng biểu mô sắc mặt võng mạc (RPE), điển hình trong bệnh Best. Các protocol mở rộng như ERG ánh sáng đỏ (red flash ERG) giúp đánh giá chức năng tế bào que (rods) trong các trường hợp rối loạn chức năng que nặng, hoặc ERG photopic on-off giúp phân biệt các dạng mù đêm bẩm sinh (CSNB).
Điện thế gợi thị giác (VEP)
VEP (Visual Evoked Potentials) là công cụ sàng lọc toàn bộ đường dẫn truyền thị giác. VEP dạng Pattern reversal là phổ biến nhất, với các thành phần N75, P100 và N145. VEP rất nhạy nhưng không đặc hiệu về vị trí tổn thương. Trong các trường hợp bệnh nhân không thể cố định mắt (như trẻ em hoặc rung giật nhãn cầu), VEP dạng onset-offset hoặc flash VEP có thể được sử dụng để xác định tính toàn vẹn của đường dẫn truyền thị giác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giảm biên độ bệnh lý | Ít nhất 1/3 so với bình thường |
| Đỉnh P50 (PERG) | 50 ms |
| Đáy N95 (PERG) | 95 ms |
| Đỉnh N75 (VEP) | 75 ms |
| Đỉnh P100 (VEP) | 100 ms |
| Thời gian thích nghi tối (ERG) | 20 phút |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật điện sinh lý đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kỹ thuật (độ sạch điện cực, sự hợp tác của bệnh nhân) để tránh nhiễu (artifact). Việc kết hợp nhiều phương pháp (ffERG, mfERG, VEP) là chìa khóa để khu trú tổn thương trong các bệnh lý võng mạc và thần kinh nhãn khoa phức tạp.
- Luôn thực hiện đo đạc điện sinh lý trong bối cảnh lâm sàng cụ thể, không chỉ dựa vào kết quả sóng.
- Sử dụng mfERG để đánh giá chức năng hoàng điểm khi các xét nghiệm hình thái (OCT) chưa cho thấy tổn thương rõ ràng.
- Đảm bảo bệnh nhân không tiếp xúc với ánh sáng mạnh trước khi làm ERG (thích nghi tối 20-30 phút).
- Đối với VEP, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chuẩn (normative database) tại cơ sở y tế để đối chiếu kết quả chính xác.
- Trong các trường hợp nghi ngờ mù giả (malingering), VEP dạng onset-offset là công cụ hỗ trợ chẩn đoán hữu ích.
Tài liệu tham khảo:
AIOS, 2026, AIOC 2026 GP172 Electrophysiology Simplified for Ophthalmologists Core Concepts Made Easy, YouTube, Video ID: 936mTqvIMzI.