Kiểm soát đau, an thần và mê sảng ở bệnh nhân hồi sức tích cực

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Quản lý đau, kích động và mê sảng là yếu tố then chốt trong chăm sóc bệnh nhân tại đơn vị hồi sức tích cực (ICU), nơi các khái niệm về giảm đau (analgesia), thôi miên (hypnosis) và nhận thức (cognition) đan xen chặt chẽ. Theo Al-Qamari và Ault (2018), việc điều trị đầy đủ đau và lo âu giúp giảm phản ứng stress và cải thiện kết cục lâm sàng cho bệnh nhân nặng.

Đánh giá đau

Việc đánh giá đau trong ICU rất khó khăn do bệnh nhân thường không thể giao tiếp. Tự báo cáo là tiêu chuẩn vàng, nhưng các thang điểm đơn hướng như thang điểm đánh giá bằng số (numeric rating scale) hoặc thang điểm tương tự thị giác (visual analog scale) thường không khả thi. Thay vào đó, các thang điểm hành vi-sinh lý được ưu tiên. Thang điểm đau hành vi (Behavioral Pain Scale - BPS) đánh giá 3 hành vi ở bệnh nhân thở máy, trong khi Công cụ quan sát đau hồi sức (Critical-Care Pain Observation Tool - CPOT) đánh giá 4 hành vi ở cả bệnh nhân đặt nội khí quản và đã rút ống. Cần lưu ý rằng các dấu hiệu sinh lý như nhịp tim, huyết áp không đặc hiệu cho đau và có thể bị diễn giải sai.

Đánh giá an thần

Việc chuẩn độ an thần giúp tránh các biến cố bất lợi do quá mức hoặc thiếu hụt an thần. Các thang điểm như Richmond Agitation Sedation Scale (RASS) và Riker Sedation-Agitation Scale (SAS) là những công cụ hợp lệ và đáng tin cậy nhất. RASS có thang điểm từ +4 (bệnh nhân bạo lực) đến -5 (bệnh nhân không thể đánh thức), với mục tiêu thường là 0 (tỉnh táo và bình tĩnh). Các công cụ khác bao gồm Ramsay Sedation Scale và Motor Activity Assessment Scale. Chỉ số bispectral index (BIS) nhằm cung cấp đánh giá khách quan nhưng chưa thực sự hữu ích trong ICU do sự biến thiên lớn giữa các cá nhân.

Đánh giá mê sảng

Mê sảng là tình trạng thay đổi trạng thái tâm thần cấp tính và có thể đảo ngược, thường bị nhầm lẫn với sa sút trí tuệ. Các công cụ như Confusion Assessment Method for the ICU (CAM-ICU) và Intensive Care Delirium Screening Checklist (ICDSC) được sử dụng để đánh giá nhanh và chính xác. CAM-ICU đánh giá sự thiếu chú ý, thay đổi mức độ ý thức và tư duy vô tổ chức. ICDSC đánh giá toàn diện hơn bao gồm chu kỳ ngủ-thức, định hướng và ảo giác.

Tác nhân điều trị: Giảm đau và an thần

Việc điều trị nên bắt đầu bằng giảm đau trước khi an thần. Các thuốc giảm đau không opioid như Acetaminophen và NSAIDs (ví dụ: Ketorolac 30 mg IV mỗi 6 giờ) được khuyến cáo là liệu pháp đầu tay để giảm nhu cầu opioid. Tuy nhiên, cần thận trọng với suy thận và xuất huyết tiêu hóa khi dùng NSAIDs. Opioid đường tĩnh mạch là lựa chọn đầu tay cho đau không do thần kinh. Fentanyl (liều nạp 1-2 μg/kg, truyền 1-2 μg/kg/giờ) có khởi phát nhanh và thời gian tác dụng ngắn. Sufentanil và Alfentanil có thời gian tác dụng ngắn hơn nhưng ít phổ biến hơn. Hydromorphone (liều 10-20 μg/kg mỗi 1-2 giờ) có thời gian tác dụng dài hơn.

ThuốcLiều khởi đầu/Duy trì
Ketorolac30 mg IV mỗi 6 giờ
Acetaminophen1 g mỗi 6 giờ
Gabapentin100-1200 mg, 3 lần/ngày
Carbamazepine50 mg, 2 lần/ngày (tăng dần tối đa 1200 mg/ngày)
FentanylNạp 1-2 μg/kg, truyền 1-2 μg/kg/giờ
Remifentanil0.01-0.2 μg/kg/phút
Lorazepam1-2 mg mỗi 1-2 giờ
Propofol10-50 μg/kg/phút
Dexmedetomidine0.2-1.0 μg/kg/phút
Haloperidol0.5-5 mg mỗi 5 phút (đến khi kiểm soát kích động)
Olanzapine2.5-5 mg/ngày
Cisatracurium1-5 μg/kg/phút
Bình luận: Thông tin theo Al-Qamari và Ault (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa liều lượng dựa trên chức năng gan, thận và tình trạng huyết động của bệnh nhân. Một điểm quan trọng là tránh dùng kéo dài các thuốc có chất chuyển hóa hoạt tính (như Morphine, Diazepam) để giảm nguy cơ tích lũy và kéo dài thời gian hồi tỉnh.

Neuromuscular Blocking Agents (NMBAs)

Việc sử dụng NMBAs đã giảm đáng kể do nguy cơ yếu cơ kéo dài. Cisatracurium là thuốc thường dùng nhất với liều 1-5 μg/kg/phút, ưu điểm là thoái hóa theo cơ chế Hoffman, ít phụ thuộc vào chức năng gan thận. Cần lưu ý NMBAs không có tác dụng giảm đau, do đó phải đảm bảo an thần đầy đủ trước khi dùng.

  • Đánh giá đau, an thần và mê sảng cần kế hoạch điều trị mục tiêu cho từng thành phần.
  • Sử dụng thuốc giảm đau không opioid làm liệu pháp đầu tay để giảm phụ thuộc vào opioid.
  • Ưu tiên các thuốc an thần tác dụng ngắn và theo dõi sát biến chứng như hội chứng truyền propofol.
  • Cân nhắc kỹ lưỡng trước khi dùng NMBAs do nguy cơ che lấp các cơn co giật và gây yếu cơ kéo dài.
  • Cải thiện môi trường ICU (giảm tiếng ồn, ánh sáng) để hỗ trợ chu kỳ ngủ-thức tự nhiên.

Tài liệu tham khảo:

Al-Qamari A, Ault ML, 2018, Pain Control in the Critically Ill Patient, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp 345-355.

Xem thêm