Dân số người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) dự kiến đạt 1,5 tỷ người vào năm 2050, với 83,7 triệu người tại Hoa Kỳ theo Sowa et al. (2018). Việc hiểu rõ cách thức biểu hiện của đau và triển khai các chiến lược điều trị nhằm duy trì sự độc lập về chức năng là mục tiêu tối quan trọng trong thực hành lâm sàng.
Bệnh lý và đồng bệnh ở người cao tuổi
Đau mạn tính được xem là một hội chứng lão khoa, một tình trạng đa yếu tố xảy ra khi các suy giảm tích lũy ở nhiều hệ thống khiến người cao tuổi trở nên dễ tổn thương trước các thách thức tình huống. Việc tìm kiếm một chẩn đoán thống nhất thường thất bại do có nhiều yếu tố đóng góp như thay đổi cơ sinh học, rối loạn giấc ngủ, tâm trạng, suy giảm nhận thức và các bệnh đồng mắc khác. Ví dụ, ở bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính (chronic low back pain - CLBP), các yếu tố chẩn đoán cần được phân tích kỹ lưỡng để có hướng tiếp cận điều trị phù hợp.
Sinh lý và bệnh lý liên quan đến lão hóa
Lão hóa đi kèm với nhiều thay đổi sinh lý. Hệ thần kinh trải qua sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn và tốc độ xử lý nhận thức, với tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ (dementia) từ 25% đến 30% ở người từ 85 tuổi trở lên. Sự suy giảm số lượng sợi thần kinh có bao myelin và không có bao myelin, cùng với tốc độ dẫn truyền thần kinh chậm lại, dẫn đến thay đổi về cảm thụ bản thể (proprioception), mất ổn định tư thế và thăng bằng. Ước tính 30% người trên 65 tuổi và 50% người trên 85 tuổi đã từng bị ngã ít nhất một lần. Về cơ xương khớp, chứng giảm cơ (sarcopenia) phổ biến, với sự suy giảm diện tích cắt ngang cơ xương (25%-30%) và sức mạnh cơ bắp (30%-40%) ở tuổi 70, làm tăng nguy cơ ngã và gãy xương.
Đánh giá đau toàn diện
Đánh giá đau ở người cao tuổi đòi hỏi xác định đa yếu tố bao gồm sinh học, cơ học, xã hội và tâm lý. Các công cụ đánh giá như thang điểm NRS (numeric rating scale) và VDS (verbal descriptor scales) thường được sử dụng cho người cao tuổi còn tỉnh táo. Đối với bệnh nhân sa sút trí tuệ tiến triển, các dấu hiệu hành vi như nhăn mặt, gồng cứng, rên rỉ được sử dụng thông qua các công cụ như PAINAD (Pain Assessment in Advanced Dementia). Việc sàng lọc suy giảm chức năng vận động và tốc độ dáng đi (gait speed) là những chỉ số dự báo khuyết tật hữu ích.
Điều trị không dùng thuốc
Các can thiệp không dùng thuốc bao gồm quản lý cân nặng, tập thể dục, vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, châm cứu và thiền chánh niệm (mindfulness meditation - MM). Một nghiên cứu RCT trên 282 người cao tuổi sống tại cộng đồng bị CLBP cho thấy chương trình MM kéo dài 8 tháng cải thiện chức năng đáng kể. Các phương thức vật lý như nhiệt trị liệu hoặc liệu pháp thủ công có thể là hỗ trợ hữu ích, tuy nhiên cần giám sát chặt chẽ ở bệnh nhân có suy giảm cảm giác hoặc nhận thức.
Điều trị bằng thuốc
Việc điều trị bằng thuốc cần thận trọng do nguy cơ đa dược (polypharmacy) và tương tác thuốc-bệnh. Các thuốc NSAIDs nên được dùng ở liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất. Acetaminophen được khuyến cáo là lựa chọn đầu tay cho đau do thoái hóa khớp và đau thắt lưng. Opioid có thể được cân nhắc ở bệnh nhân đau từ trung bình đến nặng không đáp ứng với các phương pháp khác, nhưng cần theo dõi sát sao các tác dụng phụ như táo bón, mê sảng và nguy cơ ngã. Các thuốc như gabapentin và pregabalin hiệu quả trong đau thần kinh, nhưng cần điều chỉnh liều theo độ thanh thải creatinin (CLcr).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu MM | 282 người cao tuổi sống tại cộng đồng |
| Tỷ lệ sa sút trí tuệ (>=85 tuổi) | 25% - 30% |
| Tỷ lệ ngã (>65 tuổi) | 30% |
| Tỷ lệ ngã (>85 tuổi) | 50% |
| Giảm sức mạnh cơ bắp (tuổi 70) | 30% - 40% |
| Giảm diện tích cơ xương (tuổi 70) | 25% - 30% |
Bình luận: Thông tin theo Sowa et al., 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị và ưu tiên duy trì chức năng độc lập. Một hạn chế lớn là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn dành riêng cho người cao tuổi, dẫn đến việc phải ngoại suy từ các nghiên cứu trên quần thể trẻ hơn hoặc các hướng dẫn chung. Cần đặc biệt lưu ý danh sách Beers Criteria để tránh các thuốc không phù hợp.
- Ưu tiên các phương pháp không dùng thuốc trước khi chỉ định thuốc giảm đau.
- Sử dụng các công cụ đánh giá hành vi (PAINAD, Doloplus-2) cho bệnh nhân sa sút trí tuệ nặng.
- Điều chỉnh liều thuốc dựa trên chức năng thận (CLcr) và tình trạng gan của người cao tuổi.
- Sàng lọc nguy cơ ngã và gãy xương thường quy ở bệnh nhân đau mạn tính.
- Giáo dục bệnh nhân và người chăm sóc về tác dụng phụ của thuốc, đặc biệt là opioid và NSAIDs.
Tài liệu tham khảo:
Sowa, G. A., Weiner, D. K., & Camacho-Soto, A., 2018, Geriatric Pain, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 357-370.