Quản lý Opioid trong điều trị đau mạn tính: Hướng dẫn lâm sàng và Dược lý học

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Tổng quan về Opioid trong quản lý đau

Opioid vẫn là một lựa chọn quan trọng trong điều trị đau đáng kể mặc dù có những rủi ro đã được ghi nhận và sự gia tăng các lựa chọn giảm đau từ các nhóm thuốc khác. Theo dữ liệu từ Essentials of Pain Medicine (2018), việc kê đơn opioid cho đau mạn tính không do ung thư (chronic nonmalignant pain - CNMP) đã trở nên phổ biến, dẫn đến việc opioid trở thành nhóm thuốc được kê đơn thường xuyên nhất tại Hoa Kỳ.

Cơ sở lý luận và Hướng dẫn điều trị

Opioid tạo ra tác dụng giảm đau đáng tin cậy, nhưng các tác dụng phụ như táo bón, buồn nôn, nôn, an thần và ức chế hô hấp cần được dự phòng, điều trị hoặc đảo ngược. Liệu pháp opioid có thể là một phần không thể thiếu trong cách tiếp cận đa ngành đối với quản lý đau cấp tính và mạn tính. Tuy nhiên, CDC khuyến cáo các chuyên gia y tế không nên sử dụng liệu pháp opioid như phương pháp điều trị đầu tay cho CNMP vì các lý do: (1) các thuốc không phải opioid như NSAIDs và thuốc chống co giật (anticonvulsants) hoặc thuốc chống trầm cảm ba vòng (tricyclic antidepressants - TCAs) có thể hiệu quả; (2) các liệu pháp tiêm có thể hiệu quả; và (3) opioid mang lại các tác dụng phụ đáng kể và hồ sơ trách nhiệm pháp lý cao.

Định nghĩa và Đánh giá rủi ro

Các hướng dẫn hiện hành nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá, khám thực thể và theo dõi để đánh giá hiệu quả điều trị, bao gồm tình trạng chức năng của bệnh nhân. Các công cụ đánh giá rủi ro và theo dõi được liệt kê trong bảng dưới đây.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Công cụ đánh giá rủi roScreener and Opioid Assessment for Patients with Pain (SOAPP) Version 1.0-14Q, Opioid Risk Tool (ORT), DIRE Score
Công cụ theo dõiPain Assessment and Documentation Tool (PADT), Current Opioid Misuse Measure (COMM)

Khởi đầu liệu pháp Opioid mạn tính

Trong trường hợp không có các yếu tố nguy cơ đồng mắc (như suy gan hoặc suy thận, tuổi tác), không có bằng chứng trực tiếp ủng hộ việc sử dụng một loại opioid này hơn loại khác. CDC khuyến cáo các bác sĩ lâm sàng nên bắt đầu thử nghiệm opioid với một thuốc tác dụng ngắn (short-acting opioid - SAO) thay vì thuốc tác dụng kéo dài (long-acting opioid/sustained-release opioid - LAO/SRO) và nên kê đơn liều thấp nhất có hiệu quả. Mặc dù opioid không có giới hạn liều tối đa tuyệt đối cần thiết để kiểm soát đau, việc tăng liều nên được thực hiện một cách thận trọng.

Các loại Opioid chọn lọc

Các opioid phổ biến bao gồm Meperidine, Morphine, Oxycodone, Oxymorphone, Hydromorphone, Methadone, Buprenorphine và Fentanyl. Mỗi loại có đặc điểm dược động học và dược lực học riêng biệt. Ví dụ, Meperidine có thời gian bán thải ngắn (3 giờ) và việc sử dụng kéo dài (>3 ngày) có vấn đề do sự tích tụ của normeperidine, một chất chuyển hóa gây độc thần kinh. Morphine là chất chủ vận thụ thể mu-opioid nguyên mẫu. Oxycodone là một chất tương tự bán tổng hợp của morphine. Methadone có đặc điểm dược lý phức tạp và nguy cơ kéo dài khoảng QTc. Buprenorphine là một opioid bán tổng hợp Schedule III có ái lực cao với thụ thể mu-opioid.

Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc lựa chọn opioid cần cá thể hóa dựa trên bệnh lý nền, chức năng gan thận và nguy cơ tương tác thuốc. Cần lưu ý rằng các hướng dẫn về chuyển đổi liều equianalgesic thường dựa trên dữ liệu hạn chế và có thể dẫn đến quá liều nếu không thận trọng.

Điểm thực hành quan trọng

  • Với cách tiếp cận thông tin và thận trọng, opioid có thể an toàn và hiệu quả để điều trị đau từ trung bình đến nặng.
  • Các bác sĩ lâm sàng chọn cung cấp liệu pháp opioid mạn tính phải xây dựng các phác đồ hợp lý và cá thể hóa theo các chiến lược như CDC, FSMB Model Policy và các hướng dẫn đồng thuận APS/AAPM.
  • Liệu pháp opioid an toàn đòi hỏi một chương trình quan sát liên tục và chặt chẽ về giảm đau và các tác dụng phụ có thể xảy ra.
  • Các báo cáo chủ quan về giảm đau nên được củng cố bằng tài liệu về các dấu hiệu thành công khách quan, chẳng hạn như cải thiện chức năng.
  • Kinh nghiệm cho thấy những cải thiện về chức năng thường gặp hơn khi áp dụng kế hoạch điều trị đa ngành.

Tài liệu tham khảo:

Samir Sheth, Mark Holtsman, Gagan Mahajan, 2018, Chapter 42: Major Opioids in Pain Management, Essentials of Pain Medicine, 373-384.

Xem thêm