Dược lý học và thực hành lâm sàng các thuốc Opioid giảm đau mức độ nhẹ đến trung bình

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Dựa trên dữ liệu từ chương 43 của sách Essentials of Pain Medicine (2018), các thuốc opioid kết hợp với thuốc giảm đau không opioid (như acetaminophen) là nhóm thuốc được kê đơn phổ biến nhất tại Hoa Kỳ với 97 triệu đơn thuốc trong năm 2015. Việc sử dụng các chế phẩm kết hợp này tiềm ẩn nguy cơ quá liều acetaminophen do bệnh nhân thường không nhận thức được độc tính trên gan và thận khi tự ý sử dụng thêm các thuốc không kê đơn (OTC) chứa cùng thành phần.

Oxycodone

Oxycodone là một opioid bán tổng hợp có nguồn gốc từ thebaine, được sử dụng rộng rãi nhờ sinh khả dụng đường uống cao (60%) và hiệu lực mạnh gấp 1,5 lần so với morphine đường uống. Thuốc được chuyển hóa qua enzyme gan P450 CYP2D6 thành oxymorphone và CYP3A4 thành noroxycodone. Bệnh nhân có kiểu hình chuyển hóa kém (poor metabolizers) tại CYP2D6 hoặc sử dụng đồng thời các thuốc ức chế CYP3A4 (như fluconazole, itraconazole) có nguy cơ tích lũy thuốc và gây độc tính. Mặc dù được xếp vào nhóm thuốc kiểm soát Schedule II, tình trạng lạm dụng oxycodone vẫn là một vấn đề tái diễn.

Hydrocodone

Hydrocodone là dẫn xuất của thuốc phiện, được chuyển từ Schedule III sang Schedule II vào ngày 6 tháng 10 năm 2014. Thuốc có hiệu lực thấp hơn oxycodone và được chuyển hóa qua CYP2D6 thành hydromorphone và CYP3A4 thành norhydrocodone. Một báo cáo ca lâm sàng về tử vong do quá liều hydrocodone ở một bé gái sử dụng 30 mg trong 24 giờ kết hợp với clarithromycin (thuốc ức chế mạnh CYP3A4) cho thấy nồng độ hydrocodone trong máu sau tử vong là 0,14 μg/mL, trong khi nồng độ hydromorphone dưới ngưỡng phát hiện (0,008 μg/mL), xác nhận vai trò của tương tác thuốc trên bệnh nhân chuyển hóa kém CYP2D6.

Codeine

Codeine có cấu trúc tương tự morphine nhưng ái lực với thụ thể mu-opioid thấp hơn khoảng 200 lần. Khoảng 5% đến 10% codeine được chuyển hóa thành morphine qua CYP2D6. Bệnh nhân chuyển hóa kém (5-10% dân số) sẽ không đạt hiệu quả giảm đau, trong khi bệnh nhân chuyển hóa siêu nhanh (ultrarapid metabolizers, 1-2% dân số) có nguy cơ ngộ độc cao. FDA đã ban hành cảnh báo (Boxed Warning) chống chỉ định codeine ở trẻ em sau phẫu thuật cắt amidan hoặc nạo VA do nguy cơ tử vong liên quan đến suy hô hấp.

Tramadol

Tramadol là thuốc kiểm soát Schedule IV với cơ chế kép: chủ vận yếu tại thụ thể mu và ức chế tái hấp thu norepinephrine/serotonin. Thuốc được chuyển hóa qua CYP2D6 thành chất chuyển hóa hoạt tính M1. Bệnh nhân chuyển hóa kém CYP2D6 sẽ giảm hiệu quả giảm đau, trong khi người chuyển hóa siêu nhanh có nguy cơ suy hô hấp và an thần quá mức. Liều tối đa hàng ngày ở người có chức năng thận bình thường là 400 mg. Ở bệnh nhân suy thận nặng (CrCl < 30 mL/phút), liều không được vượt quá 200 mg/ngày và khoảng cách liều nên tăng lên 12 giờ.

Tapentadol

Tapentadol là thuốc kiểm soát Schedule II, có cơ chế chủ vận opioid và ức chế tái hấp thu norepinephrine. Thuốc có hiệu lực kém hơn morphine từ 2 đến 3 lần. Tỷ lệ chuyển đổi là 3,3 mg tapentadol đường uống tương đương 1 mg morphine đường uống. Tapentadol được dung nạp tốt hơn với ít tác dụng phụ trên đường tiêu hóa hơn so với oxycodone và morphine. Liều khởi đầu cho đau cấp tính là 50-100 mg mỗi 4-6 giờ, tối đa 700 mg trong ngày đầu tiên và 600 mg các ngày sau đó. Cần thận trọng khi sử dụng ở bệnh nhân suy gan trung bình (Child-Pugh 7-9) với liều khởi đầu không quá 50 mg mỗi 8 giờ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số đơn thuốc opioid (2015)97 triệu đơn
Tỷ lệ bệnh nhân không lấy thêm thuốc sau phẫu thuật61%
Tỷ lệ bệnh nhân dùng ≤ 20 viên sau phẫu thuật89%
Tỷ lệ chuyển hóa codeine thành morphine5% đến 10%
Tỷ lệ dân số chuyển hóa kém CYP2D65% đến 10%
Tỷ lệ dân số chuyển hóa siêu nhanh CYP2D61% đến 2%
Liều tối đa tramadol (thận bình thường)400 mg/ngày
Liều tối đa tramadol (suy thận nặng)200 mg/ngày
Tỷ lệ tương đương tapentadol/morphine3,3 mg/1 mg
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc sử dụng thuốc opioid kết hợp là không tối ưu cho phác đồ giảm đau đa mô thức (multimodal analgesia). Việc lạm dụng các chế phẩm kết hợp này không chỉ làm tăng nguy cơ độc tính do thành phần không phải opioid mà còn gây khó khăn trong việc chuẩn độ liều lượng. Cần lưu ý rằng các dữ liệu về dược động học và dược di truyền (pharmacogenetics) là yếu tố then chốt để dự đoán đáp ứng điều trị và nguy cơ ngộ độc.
  • Giáo dục bệnh nhân tránh sử dụng thêm thuốc OTC chứa acetaminophen hoặc NSAID khi đang dùng thuốc opioid kết hợp để ngăn ngừa quá liều.
  • Cân nhắc kỹ số lượng thuốc kê đơn sau phẫu thuật vì nhiều bệnh nhân chỉ sử dụng 50-60% lượng thuốc được cấp.
  • Sử dụng xét nghiệm di truyền (preemptive genetic testing) nếu có thể để tối ưu hóa điều trị với codeine hoặc tramadol.
  • Ưu tiên phác đồ giảm đau đa mô thức với các thuốc đơn thành phần thay vì các chế phẩm kết hợp opioid.

Tài liệu tham khảo:

Mark Holtsman, Charity Hale, 2018, Chapter 43: Opioids Used for Mild to Moderate Pain, Essentials of Pain Medicine, 385-388.

Xem thêm