Phẫu thuật cắt bỏ bề mặt (surface ablation) như PRK, LASEK và Epi-LASIK đóng vai trò quan trọng trong điều trị tật khúc xạ, đặc biệt khi LASIK không khả thi do các yếu tố giải phẫu hoặc nguy cơ chấn thương. Theo Suh et al. (2009), PRK có thể điều trị cận thị lên đến -12 D, loạn thị đến 6 D và viễn thị đến +5 D, với tỷ lệ thành công đạt trên 90% ở nhóm cận thị nhẹ đến trung bình (-1.5 D đến -6 D).
Cơ chế lành thương bề mặt giác mạc
Quá trình lành thương sau cắt bỏ bề mặt bắt đầu bằng việc loại bỏ biểu mô, làm lộ các tế bào sừng (keratocytes) ở lớp đệm trước. Các cytokine như interleukin (IL)-1 được giải phóng, kích thích quá trình chết theo chương trình của tế bào sừng và di cư các tế bào viêm. Khoảng 1-2 tuần sau phẫu thuật, các nguyên bào sợi cơ (myofibroblasts) xuất hiện dưới biểu mô do tác động của yếu tố tăng trưởng chuyển dạng beta (TGF-beta). Các nguyên bào sợi cơ này tạo ra ma trận collagen kém tổ chức, góp phần gây ra hiện tượng mờ giác mạc (corneal haze). Phản ứng lành thương này được ghi nhận là mạnh mẽ hơn sau PRK so với LASIK.
Đánh giá tiền phẫu
Đánh giá toàn diện bao gồm tiền sử nhãn khoa và y khoa, đo thị lực không kính và thị lực tối đa, khúc xạ chủ quan và liệt điều tiết, đo độ cong giác mạc (keratometry), bản đồ giác mạc (topographic analysis), đường kính đồng tử trong điều kiện ánh sáng yếu và đo nhãn áp. Bệnh nhân cần ngưng sử dụng kính áp tròng trước khi đánh giá: kính mềm ít nhất 3 ngày, kính cứng ít nhất 3 tuần và kính cứng loại cứng (hard contact lenses) ít nhất 1 tháng. Nếu nghi ngờ giác mạc bị biến dạng do kính, phẫu thuật nên hoãn lại cho đến khi bản đồ giác mạc và khúc xạ ổn định ít nhất 2 tuần.
Kỹ thuật nội phẫu PRK
Quy trình bắt đầu bằng việc hiệu chuẩn hệ thống laser, đảm bảo độ đồng nhất của chùm tia và căn chỉnh chính xác. Bệnh nhân được an thần nhẹ với 5 mg diazepam nếu cần thiết. Gây tê bề mặt bằng proparacaine HCl 0.5%. Thuốc tiền phẫu bao gồm NSAID tại chỗ (ketorolac tromethamine 0.5% hoặc diclofenac sodium 0.1%) và kháng sinh fluoroquinolone thế hệ 4 (moxifloxacin HCl 0.5% hoặc gatifloxacin 0.3%). Việc căn chỉnh laser (laser centration) trên đồng tử được ưu tiên hơn so với phản xạ ánh sáng giác mạc. Các kỹ thuật loại bỏ biểu mô bao gồm: cơ học (dùng thìa hoặc bàn chải Amoils), hóa học (cồn 18-25% trong 20-30 giây) hoặc dùng laser (PTK).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cận thị điều trị tối đa | -12 D |
| Loạn thị điều trị tối đa | 6 D |
| Viễn thị điều trị tối đa | +5 D |
| Tỷ lệ thành công cận thị nhẹ/trung bình | >90% |
| Thời gian ngưng kính mềm | tối thiểu 3 ngày |
| Thời gian ngưng kính cứng | tối thiểu 3 tuần |
| Thời gian ngưng kính cứng (hard) | tối thiểu 1 tháng |
| Nồng độ cồn dùng trong LASEK | 18-20% |
Bình luận: Thông tin theo Suh et al., 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng cồn trong LASEK cần thận trọng để tránh độc tính lên tế bào biểu mô. Các kỹ thuật mới như Epi-LASIK sử dụng dao tách cơ học nhằm giảm thiểu sự tiếp xúc với hóa chất, tuy nhiên cần cân nhắc kỹ năng phẫu thuật viên.
Quản lý hậu phẫu và vai trò của Mitomycin-C
Quản lý hậu phẫu bao gồm sử dụng kháng sinh, NSAID và corticosteroid tại chỗ. Phác đồ khuyến cáo: kháng sinh fluoroquinolone 4 lần/ngày, NSAID không chất bảo quản 4 lần/ngày, prednisolone acetate 1% hoặc fluorometholone 0.1% 4 lần/ngày trong tuần đầu. Mitomycin-C (MMC) 0.02% được sử dụng như một chất bổ trợ để giảm xơ hóa và haze trong các trường hợp cắt bỏ sâu (>75 μm) hoặc cận thị cao (>-6 D). MMC là một chất kháng sinh có đặc tính alkyl hóa, ức chế tổng hợp DNA, giúp giảm sự tăng sinh của nguyên bào sợi cơ. Tuy nhiên, cần thận trọng với độc tính gây phù giác mạc, glaucoma và thủng giác mạc nếu sử dụng quá mức.
Kỹ thuật LASEK và Epi-LASIK
LASEK là sự kết hợp giữa PRK và LASIK, trong đó biểu mô được nới lỏng bằng cồn và tạo thành vạt (epithelial flap) để bảo tồn. Các kỹ thuật bao gồm Azar, Camellin, Vinciguerra và McDonald (gel-assisted). Epi-LASIK sử dụng thiết bị tách cơ học (subepithelial separator) để tạo vạt biểu mô mà không cần cồn, nhằm giảm thiểu phản ứng viêm. Cả hai kỹ thuật này đều hướng tới việc giảm đau, giảm haze và giảm nguy cơ biến chứng vạt so với LASIK truyền thống.
- Luôn kiểm tra hiệu chuẩn hệ thống laser vào đầu ngày phẫu thuật.
- Tuân thủ nghiêm ngặt thời gian ngưng kính áp tròng để đảm bảo độ chính xác của bản đồ giác mạc.
- Sử dụng Mitomycin-C một cách thận trọng trong các ca cắt bỏ sâu hoặc cận thị cao để phòng ngừa haze.
- Theo dõi sát quá trình tái biểu mô hóa trong tuần đầu tiên sau phẫu thuật.
- Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về các triệu chứng hậu phẫu như chói sáng và nhìn mờ.
Tài liệu tham khảo:
Suh LH, Behrens A, McDonnell PJ, 2009, Surface ablation: techniques and postoperative management, Corneal Surgery, 811-820.