Sự khởi đầu của ghép giác mạc
Ca ghép giác mạc thành công đầu tiên trên người được thực hiện cách đây 101 năm, vào ngày 7 tháng 12 năm 1905, tại Olmutz, Cộng hòa Séc, bởi bác sĩ Eduard Zirm trên bệnh nhân Alois Golgar bị mù hai mắt do bỏng vôi. Bệnh nhân được ghép giác mạc từ người hiến tặng 11 tuổi, Karl Braur, sử dụng dụng cụ cắt giác mạc (trephine) 5.0-mm. Sau 15 tuần, mảnh ghép bên trái trong suốt và thị lực đạt 6/36 với kính stenopeic disc, bệnh nhân có thể đọc J-4. Mặc dù là một ca đơn lẻ, thành công này đã đặt nền móng cho sự phát triển của phẫu thuật ghép giác mạc (keratoplasty) sau một thế kỷ nghiên cứu thất bại do thiếu hiểu biết về vô khuẩn, miễn dịch và sinh lý học giác mạc.
Các giai đoạn tiến hóa của keratoplasty
Sir Benjamin Rycroft đã chia lịch sử phát triển của keratoplasty thành bốn giai đoạn chính: Giai đoạn Cảm hứng (1789–1824), Giai đoạn Thử nghiệm và Thất vọng (1825–1872), Giai đoạn Xác tín (1873–1905) và Giai đoạn Thành tựu (1906–1965). Tác giả đề xuất thêm giai đoạn thứ năm là Giai đoạn Tinh chỉnh và Đổi mới (1966–nay). Trong giai đoạn đầu, Pellier de Quengsy (1789) đã đề xuất sử dụng giác mạc nhân tạo bằng thủy tinh (keratoprosthesis), trong khi Erasmus Darwin (1797) gợi ý cắt bỏ sẹo giác mạc để mô lành lại trong suốt. Những nỗ lực ghép giác mạc từ các loài khác (heterografts) trong thế kỷ 19 đều thất bại cho đến khi các nguyên tắc về vô khuẩn và gây mê được áp dụng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ca ghép thành công đầu tiên | 1 ca, 1905, Eduard Zirm |
| Thị lực sau ghép (ca đầu tiên) | 6/36 với stenopeic disc |
| Tỷ lệ thành công tại phòng khám Elschnig (1930) | 22% |
| Tỷ lệ mảnh ghép trong suốt (thập niên 1960) | 50–60% |
| Số lượng ca ghép tại Mỹ (1961) | 2000 ca |
| Số lượng ca ghép tại Mỹ (2005) | 36000 ca |
| Tỷ lệ thành công (1996) | 90% (keratoconus, Fuchs, pseudophakic bullous keratopathy) |
Sự phát triển của kỹ thuật và ngân hàng mắt
Trong những năm 1930, Elschnig tại Prague đã thực hiện 170 ca ghép giác mạc với tỷ lệ thành công 22% mà không cần kháng sinh hay steroid tại chỗ. Các kỹ thuật cố định mảnh ghép ban đầu bao gồm vạt kết mạc, khâu cố định xuyên giác mạc hoặc khâu mép-mép (edge to edge) bằng chỉ lụa 8–0. Vladimir Filatov là người có công phổ biến việc sử dụng giác mạc từ người hiến tặng đã tử vong (cadaver corneas). Đến năm 1944, ngân hàng mắt đầu tiên tại Mỹ được thành lập bởi Paton. Sự ra đời của chỉ nylon 10–0 vào năm 1968 đã thay đổi đáng kể kỹ thuật khâu, cho phép khâu vùi và cải thiện độ ổn định của mảnh ghép, dù cũng làm thay đổi tốc độ lành vết thương so với chỉ lụa.
Bình luận: Thông tin theo Laibson, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo quản giác mạc trong môi trường nuôi cấy (như Optisol) giúp kéo dài thời gian sử dụng lên 7 ngày, thay thế cho phương pháp bảo quản lạnh 48 giờ trước đây. Hạn chế của các kỹ thuật cũ là tỷ lệ loạn thị cao và thời gian lành thương kéo dài do chỉ nylon.
Hướng đi mới trong ghép giác mạc
Lĩnh vực ghép giác mạc hiện nay đang chuyển dịch mạnh mẽ sang ghép nội mô (endothelial transplantation) và ghép giác mạc phiến trước (anterior lamellar transplantation). Kỹ thuật DSAEK (Descemet’s Stripping Automated Endothelial Keratoplasty) cho phép thay thế lớp nội mô và màng Descemet mà không cần thay thế toàn bộ bề dày giác mạc, giúp giảm thiểu các biến chứng của ghép xuyên. Việc hiểu rõ sinh lý nội mô giác mạc thông qua hiển vi gương (specular microscopy) đã trở thành yếu tố then chốt trong tiên lượng mảnh ghép. Sự phát triển của các kỹ thuật laser và phẫu thuật xâm lấn tối thiểu hứa hẹn sẽ tiếp tục cải thiện thị lực cho bệnh nhân.
- Ưu tiên sử dụng giác mạc từ ngân hàng mắt đạt chuẩn để đảm bảo chất lượng nội mô.
- Áp dụng kỹ thuật khâu vùi (buried suture) để giảm thiểu kích ứng và loạn thị sau phẫu thuật.
- Theo dõi sát tình trạng nội mô bằng hiển vi gương để phát hiện sớm nguy cơ thải ghép.
- Cân nhắc các kỹ thuật ghép phiến (DSAEK/DMEK) thay vì ghép xuyên khi bệnh lý chỉ khu trú ở lớp nội mô.
- Tuân thủ quy trình vô khuẩn nghiêm ngặt để phòng ngừa nhiễm trùng hậu phẫu.
Tài liệu tham khảo:
Peter R. Laibson, 2009, History of corneal transplantation, Corneal Surgery, 1-7.