Epikeratoplasty (EKP) là một dạng phẫu thuật ghép giác mạc phiến (onlay lamellar keratoplasty - LKP), trong đó một thấu kính làm từ mô giác mạc người được khâu lên bề mặt trước của giác mạc để thay đổi độ cong và đặc tính khúc xạ. Theo tài liệu từ Farjo và Wagoner (2009), EKP ban đầu được giới thiệu bởi Dr. Herbert Kaufman như một phần mở rộng của kỹ thuật keratophakia và keratomileusis, với mục tiêu cung cấp lợi ích khúc xạ mà không cần cắt bỏ phần trung tâm giác mạc, giảm thiểu biến chứng nội nhãn.
Chỉ định và Lịch sử phát triển
EKP ban đầu được chỉ định cho người lớn bị aphakia (mất thể thủy tinh) một mắt không dung nạp kính tiếp xúc, sau đó mở rộng sang điều trị keratoconus, aphakia ở trẻ em và cận thị. Một nghiên cứu toàn quốc tại Hoa Kỳ với 234 bác sĩ nhãn khoa đã đánh giá EKP cho bốn chỉ định này. Tuy nhiên, kết quả không như kỳ vọng ban đầu do tính dự đoán kém và tỷ lệ thoái triển khúc xạ cao. Hiện nay, EKP chủ yếu được sử dụng cho các trường hợp keratoconus không dung nạp kính tiếp xúc và củng cố cấu trúc nhãn cầu trong các bệnh lý giác mạc mỏng như keratoglobus, thoái hóa rìa Terrien và thoái hóa rìa pellucid.
Kỹ thuật phẫu thuật
Mô giác mạc hiến tặng được chuẩn bị với đường kính 9.0 mm và độ dày khoảng 225 μm cho điều trị keratoconus. Phẫu thuật có thể thực hiện dưới gây tê tại chỗ hoặc toàn thân. Biểu mô trung tâm được loại bỏ ít nhất 1.0–1.5 mm ngoài rìa vùng dự kiến trephination. Sau đó, một đường rạch trephine 8.5 mm được thực hiện sâu 225–250 μm vào nhu mô giác mạc. Việc khâu cố định sử dụng 16 hoặc 24 mũi khâu nylon 10-0 ngắt quãng. Một số phẫu thuật viên sử dụng chỉ lụa 9-0 cho 4 mũi khâu chính để làm phẳng chóp giác mạc tối đa trước khi thay bằng chỉ nylon 10-0.
Chăm sóc hậu phẫu và Biến chứng
Sự thành công của EKP phụ thuộc vào việc tái tạo biểu mô nhanh chóng và kiểm soát viêm. Việc sử dụng kính tiếp xúc mềm hoặc băng ép là cần thiết. Một nghiên cứu cho thấy việc khâu tạm thời tarsorrhaphy (khâu sụn mi) giúp giảm thời gian tái tạo biểu mô trung bình xuống 4.61 ngày, so với 8.03 ngày khi dùng băng ép và 13.2 ngày với kính tiếp xúc mềm (p < 0.005). Các biến chứng bao gồm loét giác mạc vô khuẩn, tân mạch hóa và đào thải. Phác đồ steroid thường dùng là prednisolone acetate 1.0% giảm dần liều trong 6 tháng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian tái tạo biểu mô (tarsorrhaphy) | 4.61 ngày |
| Thời gian tái tạo biểu mô (băng ép) | 8.03 ngày (p < 0.01) |
| Thời gian tái tạo biểu mô (kính tiếp xúc) | 13.2 ngày (p < 0.005) |
| Cỡ mẫu nghiên cứu Saudi Arabia (EKP) | 161 mắt |
| Cỡ mẫu nghiên cứu Saudi Arabia (PKP) | 443 mắt |
| Median thị lực sau EKP (Saudi Arabia) | 20/50 |
| Median thị lực sau PKP (Saudi Arabia) | 20/30 (p = 0.0003) |
Bình luận: Thông tin theo Farjo & Wagoner (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. EKP hiện nay đã bị thay thế phần lớn bởi các kỹ thuật như DALK hoặc phẫu thuật đặt thấu kính nội nhãn hiện đại. Các số liệu về thị lực cho thấy PKP vượt trội hơn hẳn trong các nghiên cứu so sánh. Hạn chế lớn nhất của EKP là tính ổn định khúc xạ và nguy cơ biến chứng bề mặt giác mạc.
Các điểm thay đổi thực hành:
- Ưu tiên sử dụng mô giác mạc tươi thay vì mô đông khô để giảm tỷ lệ biến chứng biểu mô.
- Cân nhắc khâu tarsorrhaphy tạm thời nếu dự đoán quá trình tái tạo biểu mô bị trì hoãn.
- Duy trì chỉ khâu giác mạc chặt trong tối thiểu 3-6 tháng để đạt hiệu quả làm phẳng giác mạc.
- Loại bỏ ngay các mũi khâu bị lỏng để ngăn ngừa tân mạch hóa và nhiễm trùng.
- Kết hợp tháo bỏ lenticule EKP trong cùng một thì nếu cần thực hiện phẫu thuật PKP sau đó.
Tài liệu tham khảo:
Farjo AA, Wagoner MD, 2009, Epikeratoplasty, In: Krachmer JH, Mannis MJ, Holland EH (eds), Cornea: Surgery of the Cornea and Conjunctiva, 343-352.