Lịch sử phát triển kính tiếp xúc (contact lens) được ghi nhận qua nhiều cột mốc quan trọng, từ những lý thuyết sơ khai vào thế kỷ 16 đến các công nghệ tiên tiến trong thế kỷ 21, như được trình bày trong tài liệu của Nathan Efron (2018). Việc hiểu rõ quá trình tiến hóa này giúp các bác sĩ nhãn khoa có cái nhìn toàn diện về sự thay đổi trong thiết kế, vật liệu và phương thức sử dụng kính tiếp xúc nhằm tối ưu hóa thị lực và sức khỏe bề mặt nhãn cầu.
Lý thuyết sơ khai (1508–1887)
Những ý tưởng đầu tiên về việc đặt thiết bị quang học trực tiếp lên nhãn cầu đã xuất hiện từ lâu nhưng hầu hết đều không thực tế. Leonardo da Vinci (1508) mô tả nguyên lý thay đổi công suất giác mạc bằng cách nhúng mắt vào bát nước, tuy nhiên mục đích chính của ông là nghiên cứu cơ chế điều tiết (accommodation) chứ không phải chỉnh thị. Năm 1636, René Descartes mô tả ống thủy tinh chứa đầy dịch đặt tiếp xúc với giác mạc, một nguyên lý tương đồng với thiết kế kính hiện đại nhưng không thể chớp mắt. Thomas Young (1801) cải tiến bằng thiết bị eyecup chứa dịch, có thể giữ bằng băng đô, cho phép chớp mắt nhưng không dùng để chỉnh tật khúc xạ. Sir John Herschel (1845) đề xuất hai phương pháp chỉnh các trường hợp giác mạc bất thường: dùng capsule thủy tinh chứa thạch động vật (animal jelly) hoặc lấy khuôn giác mạc để đúc vật liệu trong suốt.
Kính củng mạc bằng thủy tinh (1888)
Adolf Gaston Eugene Fick (1888) được ghi nhận là người đầu tiên mô tả quy trình chế tạo và lắp kính củng mạc (scleral lenses) afocal trên thỏ, bản thân và một nhóm tình nguyện viên. Cùng thời điểm, Eugène Kalt (1888) đã lắp kính cho hai bệnh nhân mắc giác mạc chóp (keratoconus) và đạt cải thiện thị lực đáng kể. August Müller (1889) là người đầu tiên lắp kính tiếp xúc có độ (powered contact lens) để chỉnh cận thị nặng cho chính mình. Các kính này được chế tạo bởi kỹ sư quang học Karl Otto Himmler.
Kính củng mạc bằng nhựa (1936)
Carl Zeiss (1923) được cấp bằng sáng chế cho kính làm từ vật liệu nhựa (cellon, celluloid). Tuy nhiên, các thử nghiệm năm 1930 cho thấy kính không ổn định do độ ẩm và nhiệt độ, gây tổn thương kết mạc và trợt giác mạc do bán kính củng mạc cố định 12 mm. Năm 1936, Rohm và Haas giới thiệu nhựa PMMA (polymethyl methacrylate), vật liệu được coi là trơ về mặt sinh học, nhẹ và bền, giúp khắc phục các nhược điểm của thủy tinh.
Kính giác mạc bằng nhựa (1948)
Kevin Tuohy (1948) tình cờ phát triển kính giác mạc (corneal lenses) khi phần haptic và phần giác mạc của kính củng mạc PMMA bị tách rời. Thiết kế kính Tuohy ban đầu gặp hai nhược điểm chính: tì đè đỉnh giác mạc (apical bearing) gây trợt và phù giác mạc, cùng với hiện tượng nâng rìa (edge lift) khiến kính dễ rơi. Điều này dẫn đến sự ra đời của các thiết kế đa cong (multicurve) và phi cầu (aspheric).
Kính Silicone Elastomer (1965) và Kính mềm (1972)
Silicone elastomer (1965) là vật liệu mềm, không chứa nước, có độ thấm oxy cao nhưng khó sản xuất và bề mặt kỵ nước. Otto Wichterle (1960) phát triển kỹ thuật quay ly tâm (spin-casting) để sản xuất kính từ HEMA (hydroxyethyl methacrylate). Bausch & Lomb đưa kính mềm ra thị trường năm 1972. Dù thoải mái hơn, kính HEMA dày ban đầu gây thiếu oxy giác mạc, thúc đẩy nghiên cứu về vật liệu mỏng hơn và hàm lượng nước cao hơn.
Kính cứng thấm khí (1974) và Kính dùng một lần (1988)
Norman Gaylord (1974) kết hợp silicone vào cấu trúc PMMA tạo ra kính cứng thấm khí (rigid gas-permeable lenses). Về kính dùng một lần, "Gothenburg study" (Holden et al., 1985) chứng minh lợi ích của việc thay kính định kỳ. Danalens (1984) là kính dùng một lần thực sự đầu tiên, sau đó Johnson & Johnson ra mắt Acuvue (1988), thay đổi hoàn toàn thị trường với lịch thay thế hàng tuần.
Các cột mốc hiện đại (1994–2011)
Kính dùng một lần hàng ngày (daily disposable) ra đời năm 1994 (Award, sau đó là 1-Day Acuvue và Dailies). Kính silicone hydrogel (1998) kết hợp ưu điểm của silicone và hydrogel, giải quyết vấn đề thiếu oxy. Năm 2010, CooperVision ra mắt kính kiểm soát cận thị (myopia control) với thiết kế "dual-focus". Năm 2011, Menicon giới thiệu "flat pack" giúp giảm nhiễm khuẩn khi đeo kính.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kính củng mạc đầu tiên (Fick) | 1888, mô tả trên thỏ và người |
| Kính có độ đầu tiên (Müller) | 1889, chỉnh cận thị nặng |
| Kính dùng một lần đầu tiên (Danalens) | 1984, thị trường Scandinavia |
| Tỷ lệ kính mềm thay thế hàng tháng | 85% thị phần toàn cầu (2015) |
| Nguy cơ viêm giác mạc do vi khuẩn | Gấp 5 lần khi đeo kính qua đêm |
Bình luận: Lịch sử kính tiếp xúc cho thấy sự chuyển dịch từ các thiết bị thô sơ sang các vật liệu sinh học tương thích cao. Hạn chế lớn nhất trong lịch sử là vấn đề thiếu oxy giác mạc (hypoxia) và nhiễm khuẩn. Thông tin theo Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
- Ưu tiên sử dụng vật liệu silicone hydrogel để giảm thiểu biến chứng thiếu oxy.
- Tư vấn bệnh nhân về nguy cơ viêm giác mạc khi đeo kính qua đêm (nguy cơ cao gấp 5 lần).
- Cân nhắc các thiết kế kính chuyên dụng như kính kiểm soát cận thị cho đối tượng trẻ em.
- Khuyến khích sử dụng kính dùng một lần hàng ngày để giảm thiểu nhiễm khuẩn bề mặt.
Tài liệu tham khảo:
Efron, N., 2018, History, Contact Lens Practice, 3rd Edition, Elsevier, pp. 3-9.