Bài giảng tại AIOC 2026 (IC136) của Giáo sư Pramod Kumar Pandey tập trung vào các bệnh lý tiền nhân (pre-nuclear) gây ra lác không đồng hành (incomitant strabismus). Việc chẩn đoán đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng tiền sử, tuổi, giới tính, và tính chất cô lập hay không cô lập của tổn thương, đồng thời theo dõi sự tiến triển của triệu chứng theo thời gian.
Tiếp cận chẩn đoán và hình ảnh học
Việc đánh giá bệnh nhân lác không đồng hành cần một quy trình làm việc (workup) được cá thể hóa. Mặc dù ở một số quốc gia, việc chỉ định hình ảnh học có thể bị hạn chế do điều kiện kinh tế, nhưng từ quan điểm khoa học, mọi trường hợp đều cần được thực hiện chẩn đoán hình ảnh. Các nguyên nhân rộng bao gồm viêm, mất myelin (demyelinating), chấn thương, mạch máu (nhồi máu, thiếu máu cục bộ), tân sinh và bẩm sinh. Đặc biệt, các bệnh lý như hội chứng co rút nhãn cầu (Duane Retraction Syndrome - DRS) và các rối loạn phát triển sọ não bẩm sinh (Congenital Cranial Dysinnervation Disorders - CCDDs) là những nhóm quan trọng cần lưu ý.
Phân loại tổn thương tiền nhân
Các tổn thương tiền nhân được chia thành ba nhóm chính: lệch trục (skew deviations), liệt vận nhãn liên nhân (internuclear ophthalmoplegia - INO), và hội chứng tiền mái (pretectal syndromes). INO thường bị chẩn đoán nhầm là liệt cơ trực trong đơn thuần; tuy nhiên, INO phổ biến hơn nhiều và cần được nghi ngờ khi có khiếm khuyết vận động liếc ngang (abduction deficit). Skew deviation liên quan đến các con đường trọng lực (graviceptive pathways) từ tiền đình đến nhân trung não (RMLF) và đồi thị, có thể gây ra lác đứng và xoay. Hội chứng tiền mái điển hình biểu hiện bằng liệt liếc dọc, đặc biệt là liệt liếc lên.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nhóm bệnh lý tiền nhân | Skew deviations, INO, hội chứng tiền mái |
| Nguyên nhân gây liệt dây VI | Tăng homocysteine, thiếu hụt thiamine |
| Đặc điểm liệt dây III nhân | Liệt cơ trực trong, sụp mi, bất thường đồng tử hai bên |
| Đặc điểm liệt dây IV nhân | Thường kèm hội chứng Horner đối bên |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt tổn thương nhân và dưới nhân (infranuclear) dựa trên các dấu hiệu lâm sàng như sự liên quan của đồng tử và ptosis. Một hạn chế lớn trong thực hành là việc chẩn đoán nhầm INO với liệt cơ trực trong đơn thuần, dẫn đến bỏ sót các bệnh lý thần kinh trung ương tiềm ẩn như MS hoặc đột quỵ.
Liên quan hệ thống và các rối loạn khác
Các bệnh lý hệ thống như nhược cơ (myasthenia gravis), bệnh mắt tuyến giáp (thyroid eye disease - TED), và các rối loạn di truyền (ti thể, Niemann-Pick, Tay-Sachs, loạn dưỡng cơ) cần được xem xét. Nhược cơ có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ hoặc dạng bẩm sinh/thiếu niên. TED cần được lưu ý trong các tình huống mắc phải vì có thể biểu hiện tinh tế, đôi khi giả dạng liệt cơ chéo trên do cơ trực dưới bị co rút. Các rối loạn dinh dưỡng như thiếu hụt thiamine nghiêm trọng có thể gây liệt dây VI hai bên, cải thiện sau khi tiêm thiamine.
- Luôn kiểm tra nồng độ homocysteine trong quy trình chẩn đoán liệt dây VI.
- Nghi ngờ INO khi có khiếm khuyết liếc ngang thay vì chỉ nghĩ đến liệt cơ trực trong.
- Cẩn trọng với TED trong các trường hợp lác mắc phải vì có thể giả dạng liệt cơ chéo trên.
- Sử dụng hình ảnh học cho mọi trường hợp lác không đồng hành để loại trừ tổn thương thần kinh trung ương.
- Theo dõi sát sự tiến triển của triệu chứng (ví dụ: liệt dây III ban đầu có thể không kèm bất thường đồng tử nhưng sẽ xuất hiện sau vài tuần).
Tài liệu tham khảo:
Pramod Kumar Pandey, 2026, Cns Causes and Systemic Associations Incomitant Stra, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: WYNv_ic0Qko.