Tại hội thảo AIOC 2026, phiên IC136, Dr. Sumita Agarkar đã trình bày về chiến lược tiếp cận lâm sàng đối với bệnh nhân lác liệt (paralytic strabismus). Việc phân biệt giữa lác bẩm sinh và mắc phải là bước đầu tiên quan trọng, trong đó các trường hợp mắc phải đòi hỏi phải xác định nguyên nhân nền tảng để điều trị triệu chứng và can thiệp phẫu thuật hoặc phi phẫu thuật phù hợp.
Tiếp cận chẩn đoán lác liệt
Khi nghi ngờ lác liệt, bác sĩ cần xác định tình trạng là bẩm sinh hay mắc phải. Lác bẩm sinh thường không gây song thị (diplopia) và bệnh nhân thường có tư thế đầu bù trừ (compensatory head posture). Ngược lại, lác mắc phải luôn đi kèm với song thị và các hạn chế vận nhãn (motility limitations) rõ rệt hơn. Việc xác định nguyên nhân là bắt buộc vì các bệnh lý này có thể đe dọa thị lực hoặc tính mạng. Đối với lác liệt dây thần kinh số VI, đây là dạng lác liệt phổ biến nhất do đường đi của dây thần kinh dài, dễ bị tổn thương bởi các yếu tố chuyển hóa hoặc tổn thương choán chỗ (space-occupying lesions). Dạng bẩm sinh của liệt dây VI cực kỳ hiếm, thường dễ nhầm lẫn với hội chứng Duane.
Quản lý và điều trị lác liệt
Trong giai đoạn chờ đợi xác định nguyên nhân, bác sĩ cần theo dõi sát sao nguy cơ nhược thị (amblyopia), đặc biệt ở trẻ em. Mặc dù quan điểm truyền thống khuyến cáo chờ đợi 6 tháng trước khi phẫu thuật, nhưng ở trẻ 3 tuổi, thời gian này có thể gây hại cho thị lực. Các biện pháp hỗ trợ bao gồm che mắt (patching), tiêm Botox trong giai đoạn cấp tính để giảm triệu chứng, hoặc sử dụng lăng kính (prisms) nếu góc lác nhỏ. Đối với phẫu thuật, cần phân biệt giữa liệt (palsy) và yếu cơ (paresis) để lựa chọn kỹ thuật chuyển vị cơ (transposition procedures) phù hợp như Nishida's, chuyển vị cơ trực dọc (vertical muscle transposition) hoặc kỹ thuật SRT.
Liệt cơ chéo trên và dây thần kinh số III
Liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy) có thể là bẩm sinh hoặc mắc phải, chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng với nghiệm pháp nghiêng đầu Bielschowsky. Cần lưu ý rằng hầu hết các trường hợp liệt cơ chéo trên bẩm sinh là liệt hai bên trừ khi có bằng chứng ngược lại. Đối với liệt dây thần kinh số III, việc chẩn đoán khó khăn hơn và thường đòi hỏi phải chẩn đoán hình ảnh (MRI hoặc MRV) cho tất cả các trường hợp mắc phải, bất kể tuổi tác. Kết quả phẫu thuật liệt dây III thường không tối ưu, đặc biệt trong các trường hợp chấn thương nặng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Phổ biến nhất | Liệt dây thần kinh số VI |
| Can thiệp giai đoạn cấp | Tiêm Botox, che mắt, lăng kính |
| Chẩn đoán liệt cơ chéo trên | Nghiệm pháp nghiêng đầu Bielschowsky |
| Chẩn đoán hình ảnh dây III | Bắt buộc cho mọi trường hợp mắc phải |
| Phẫu thuật góc lác 15-20 độ | Phẫu thuật một cơ |
| Phẫu thuật góc lác >20 độ | Phẫu thuật hai cơ |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không nên trì hoãn can thiệp nhược thị ở trẻ em chỉ vì quy tắc chờ đợi 6 tháng. Việc sử dụng Botox trong giai đoạn cấp là một lựa chọn để giảm triệu chứng song thị, tuy nhiên cần cân nhắc kỹ về liều lượng và vị trí tiêm tùy theo từng bệnh nhân cụ thể.
- Luôn kiểm tra tình trạng nhược thị ở trẻ em bị lác liệt thay vì chỉ chờ đợi phẫu thuật.
- Sử dụng nghiệm pháp nghiêng đầu Bielschowsky để chẩn đoán xác định liệt cơ chéo trên.
- Chỉ định chẩn đoán hình ảnh (MRI/MRV) cho tất cả các trường hợp liệt dây thần kinh số III mắc phải.
- Cân nhắc phẫu thuật chuyển vị cơ đối với liệt dây VI để cải thiện trường nhìn không song thị.
- Chuẩn bị tâm lý cho phụ huynh về khả năng cần phẫu thuật lần hai trong các trường hợp liệt hai bên.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sumita Agarkar, 2026, Paralytic Strabismus, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: vRPsL2lzFhY.