Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC136) do Dr. Leila Mohan trình bày đã tổng quan các khía cạnh lâm sàng của lác hạn chế (restrictive strabismus), một tình trạng bệnh lý đòi hỏi sự phối hợp giữa chẩn đoán hình ảnh và can thiệp phẫu thuật tùy chỉnh. Lác hạn chế bao gồm các dạng bẩm sinh, thường gặp ở trẻ em, và các dạng mắc phải do chấn thương, nội tiết hoặc liệt cơ.
Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng
Việc đánh giá bệnh nhân lác hạn chế cần bắt đầu bằng việc điều chỉnh tư thế đầu bất thường trước khi thực hiện các phép đo lường. Các sai số trong đo lường (measurement fallacies) thường xảy ra, đặc biệt trong các trường hợp biểu hiện hai mắt. Nghiệm pháp cưỡng bức (Forced Duction Test - FDT) được coi là tiêu chuẩn vàng để xác định tình trạng hạn chế vận nhãn. Ngoài ra, vận tốc saccadic (saccadic velocity) và đo nhãn áp vi sai (differential tonometry) là những dấu hiệu quan trọng hỗ trợ chẩn đoán. Trong một số trường hợp, nghiệm pháp cưỡng bức có thể được thực hiện kết hợp với nghiệm pháp tạo lực (forced generation test) để đánh giá khả năng vận động chủ động của cơ.
Lác hạn chế bẩm sinh
Các rối loạn mất phân bố thần kinh sọ (cranial disinnervation disorders) thường bị nhầm lẫn với lác liệt, nhưng thực tế chúng tiến triển thành các thay đổi xơ hóa cơ. Hội chứng co rút Duane (Duane Retraction Syndrome - DRS) là dạng phổ biến nhất. Theo phân loại của Huber dựa trên điện cơ đồ (EMG), DRS được chia thành 3 loại, với loại 4 được bổ sung bởi Wilcox. Ahluwalia đã phân loại DRS thành các nhóm eso, exo và ortho để hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật. Tại bệnh viện của tác giả, chỉ khoảng 10% số ca DRS cần can thiệp phẫu thuật. Đối với các trường hợp nhẹ, quản lý bảo tồn bao gồm chỉnh kính và điều trị nhược thị (amblyopia) là ưu tiên hàng đầu.
Hội chứng Brown và các dạng hạn chế khác
Hội chứng Brown (Brown superior oblique sheath syndrome) là một dạng lác hạn chế không hiếm gặp, thường biểu hiện bằng tư thế cằm hếch ở trẻ em. FDT cho kết quả dương tính với hạn chế nâng mắt ở tư thế khép (adduction). Các chẩn đoán phân biệt bao gồm quá mức cơ chéo trên, liệt cơ chéo dưới. Phẫu thuật điều trị bao gồm làm dài cơ chéo trên bằng kỹ thuật lùi cơ (recession), khâu kiểu chicken suture hoặc kéo dài gân. Tác giả ưu tiên sử dụng miếng đệm silicone (silicone band spacer) cho cơ chéo trên vì kết quả tốt và khả năng chỉnh sửa lại.
Lác hạn chế mắc phải và iatrogenic
Lác hạn chế mắc phải bao gồm gãy xương hốc mắt kiểu bẫy (trapdoor fracture), lác do cận thị nặng (high myopic strabismus) và bệnh lý nhãn khoa do tuyến giáp (thyroid ophthalmopathy). Trong gãy xương hốc mắt, bệnh nhân có thể biểu hiện phản xạ oculocardiac (nhịp tim chậm, buồn nôn). Đối với lác do cận thị nặng, phẫu thuật theo phương pháp Yokoyama (2000) là tiêu chuẩn hiện nay, sử dụng dải silicone để cố định cơ trực trên và trực ngoài. Các nguyên nhân iatrogenic (do thầy thuốc) như phẫu thuật tạo hình mi dưới (blepharoplasty) hoặc cắt bỏ u mỡ (lipoma excision) cũng có thể gây ra lác hạn chế do xơ hóa hoặc độc tính của thuốc tê bupivacaine.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ phẫu thuật DRS | 10% số ca được theo dõi |
| Phân loại DRS (Huber) | 3 loại dựa trên EMG |
| Tiêu chuẩn vàng chẩn đoán | Forced Duction Test (FDT) |
| Phương pháp phẫu thuật lác cận thị | Yokoyama's procedure (từ năm 2000) |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa kế hoạch phẫu thuật và tránh phẫu thuật quá mức (resections) trong các trường hợp cơ bị xơ hóa nặng. Hạn chế của bài giảng là thiếu các số liệu thống kê cụ thể về kết quả thị lực dài hạn sau phẫu thuật.
- Luôn thực hiện FDT để xác định thành phần hạn chế trước khi quyết định phẫu thuật.
- Ưu tiên phẫu thuật theo giai đoạn (staged procedures) trong các trường hợp xơ hóa cơ phức tạp để tránh thiếu máu đoạn trước (anterior segment ischemia).
- Sử dụng chỉ tự tiêu và kỹ thuật phẫu thuật có thể điều chỉnh (adjustable sutures) đối với các cơ bị xơ cứng nặng.
- Không ngần ngại chỉ định MRI trong các trường hợp lác hạn chế phức tạp hoặc nghi ngờ bệnh lý hốc mắt.
- Cân nhắc kỹ thuật khâu cơ nâng mi (LPS muscle) qua nếp gấp da đối với các trường hợp sụp mi nhẹ kèm theo lác.
Tài liệu tham khảo:
Leila Mohan, 2026, Restrictive Strabismus, AIOC 2026 IC136, Video ID: 6USp3tX48gc.