Nhận diện bệnh lý võng mạc cho phẫu thuật viên đục thủy tinh thể

Bs Ngô Hữu Thế
9.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, phiên YOSI session 5 đã thảo luận về các thách thức võng mạc mà phẫu thuật viên đục thủy tinh thể (cataract surgeon) cần nhận diện để tối ưu hóa kết quả thị giác. Các biến chứng võng mạc xảy ra trong khoảng 3% đến 1% các ca phẫu thuật, đòi hỏi sự cảnh giác cao độ từ phẫu thuật viên tiền phòng.

Đánh giá võng mạc trước phẫu thuật

Phẫu thuật viên cần thực hiện kiểm tra võng mạc kỹ lưỡng để phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn như bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy), thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), lỗ hoàng điểm, màng trước võng mạc (epiretinal membrane - ERM), bong võng mạc hoặc tắc tĩnh mạch võng mạc. Việc sử dụng OCT (Optical Coherence Tomography) được coi là "người gác cổng" (gatekeeper) quan trọng cho các loại thủy tinh thể cao cấp (premium IOLs). Nếu bệnh nhân có bệnh lý võng mạc đáng kể, việc tư vấn cần thận trọng vì kết quả thị giác có thể không đạt kỳ vọng. Trong trường hợp đục thủy tinh thể quá đặc không thể quan sát đáy mắt, siêu âm B-scan là công cụ hỗ trợ cần thiết để đánh giá tình trạng võng mạc.

Lựa chọn thủy tinh thể trong bệnh lý võng mạc

Việc sử dụng các loại thủy tinh thể đa tiêu (multifocal IOLs) cần tránh ở những bệnh nhân có bệnh lý võng mạc vì chúng làm giảm độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) và gây khó khăn cho việc quan sát võng mạc hoặc thực hiện các thủ thuật võng mạc trong tương lai. Cơ chế của các IOL này thường dựa trên các vòng nhiễu xạ (diffractive steps) để phân tách ánh sáng, điều này không phù hợp với mắt có bệnh lý võng mạc. Đối với các trường hợp bệnh lý không tiến triển, có thể cân nhắc các lựa chọn thủy tinh thể cao cấp, nhưng cần cá thể hóa dựa trên tình trạng cụ thể của từng mắt.

Biến chứng võng mạc trong và sau phẫu thuật

Các biến chứng như rách bao sau (PCR), rơi nhân (nucleus drop) hoặc xuất huyết trên võng mạc cần được xử trí kịp thời. Khi xảy ra rơi nhân, phẫu thuật viên không nên cố gắng lấy nhân trong dịch kính (blind fishing) vì sẽ gây thêm tổn thương. Thay vào đó, cần bơm chất nhầy (OBD), đóng vết mổ và chuyển tuyến cho bác sĩ võng mạc. Đối với viêm nội nhãn (endophthalmitis), việc chẩn đoán phân biệt với hội chứng độc tính tiền phòng (Toxic Anterior Segment Syndrome - TASS) là rất quan trọng. TASS thường xuất hiện sớm trong 12-48 giờ với ít đau, trong khi viêm nội nhãn thường xuất hiện sau 2-3 ngày với đau nhiều và phù nề mi mắt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ biến chứng võng mạc3% đến 1% các ca phẫu thuật
Thời gian xuất hiện TASS12 đến 48 giờ sau phẫu thuật
Thời gian xuất hiện viêm nội nhãn2 đến 3 ngày sau phẫu thuật
Thời gian chờ kết quả KOH5 đến 10 phút
Thời gian chờ kết quả nhuộm Gram20 đến 25 phút
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm các dấu hiệu đỏ (red flags) như chớp sáng, ruồi bay hoặc màn đen. Việc sử dụng OCT và siêu âm B-scan là bắt buộc trong thực hành hiện đại để tránh các bất ngờ sau phẫu thuật.
  • Luôn thực hiện khám đáy mắt giãn đồng tử (dilated fundus examination) trước khi phẫu thuật.
  • Sử dụng OCT để đánh giá hoàng điểm trước khi quyết định đặt IOL cao cấp.
  • Không cố gắng lấy nhân rơi trong dịch kính; hãy bơm chất nhầy, đóng vết mổ và chuyển tuyến.
  • Phân biệt TASS và viêm nội nhãn dựa trên thời gian khởi phát và triệu chứng đau.
  • Tư vấn tiên lượng thị giác thận trọng cho bệnh nhân có bệnh lý võng mạc kèm theo.

Tài liệu tham khảo:

AIOS, 2026, AIOC 2026 GP44 YOSI session 5 Retina for a Newbie Cataract Surgeon, aioseditorproceedings, Video ID: x-tMsnibjAw.

Xem thêm