Nghiên cứu về Boston keratoprosthesis (KPro) tại Massachusetts Eye and Ear Infirmary đã ghi nhận hơn 1000 trường hợp tính đến năm 2006, với phân tích Kaplan-Meier trên 173 bệnh nhân type I cho thấy chỉ có 2 trường hợp cần phẫu thuật chỉnh sửa trong 36 tháng theo dõi. Đây là giải pháp phục hồi thị giác cho các bệnh nhân có tiên lượng kém với ghép giác mạc xuyên thấu truyền thống, đặc biệt trong các trường hợp thất bại ghép nhiều lần hoặc bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng.
Lịch sử phát triển
Khái niệm giác mạc nhân tạo (artificial cornea) bắt đầu từ năm 1789 bởi Pellier de Quengsy với đề xuất thấu kính thủy tinh. Sau nhiều nỗ lực từ thế kỷ 19, việc sử dụng polymethylmethacrylate (PMMA) trong Thế chiến II đã tạo bước ngoặt nhờ tính tương thích sinh học tốt. Các kỹ thuật như osteo-odontokeratoprosthesis của Strampelli sử dụng răng tự thân làm giá đỡ cho trụ quang học PMMA đã đặt nền móng cho sự ổn định và giảm tỷ lệ nhiễm trùng. Hiện nay, các thiết bị như Boston KPro đã trở thành tiêu chuẩn trong thực hành tại nhiều trung tâm lớn.
Tổng quan chung
Boston KPro gồm hai thiết kế chính: type I (dạng khuy áo) cho bệnh nhân có chức năng chớp mắt và tiết nước mắt bình thường, và type II cho các trường hợp khô mắt giai đoạn cuối. Thiết bị được cấu tạo từ đĩa trước và đĩa sau bằng PMMA, khóa bằng vòng titanium (titanium c-ring). Thiết kế này giúp giảm thiểu hiện tượng dellen, cho phép sử dụng kính tiếp xúc mềm (soft contact lens) và hỗ trợ quan sát đáy mắt qua đèn khe (slit lamp). Việc sử dụng kính tiếp xúc mềm liên tục đã cải thiện đáng kể sự ổn định của bề mặt nhãn cầu sau phẫu thuật.
Đánh giá trước phẫu thuật
Chỉ định chính là mù lòa do giác mạc hai mắt với thị lực chỉ còn nhận thức ánh sáng hoặc cử động bàn tay. Các chống chỉ định bao gồm tổn thương thần kinh thị giác hoặc võng mạc nặng, glaucoma giai đoạn cuối. Tiên lượng phụ thuộc lớn vào bệnh lý nền: Stevens-Johnson syndrome và pemphigoid sẹo mắt có tiên lượng xấu nhất do nguy cơ viêm kéo dài và thoái hóa mô. Bệnh nhân bỏng hóa chất có tiên lượng trung bình, trong khi nhóm thất bại ghép giác mạc do nguyên nhân không viêm có tiên lượng tốt nhất.
Kỹ thuật phẫu thuật
Phẫu thuật type I là quy trình một bước, không yêu cầu mô tự thân. Bác sĩ phẫu thuật cần chuẩn bị đầy đủ vật liệu theo bảng 79.3. Trong quá trình lắp ráp, mảnh ghép giác mạc được cố định giữa đĩa trước và đĩa sau, sau đó khóa bằng vòng titanium. Nếu cần đặt van glaucoma, thủ thuật này nên thực hiện trước khi cắt giác mạc. Đối với type II, quy trình phức tạp hơn, yêu cầu phẫu thuật khâu mi (tarsorraphy) để bảo vệ thiết bị và giảm mất nước mô.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu (type I) | 173 bệnh nhân |
| Tỷ lệ cần phẫu thuật chỉnh sửa (36 tháng) | 2 trường hợp (1,16%) |
| Số ca thực hiện (đến 2006) | Hơn 1000 ca |
| Đường kính đĩa trước (Type I) | 5.0–6.0 mm |
| Đường kính đĩa sau (Type I) | 7.0–8.5 mm |
| Đường kính lỗ (Type I) | 1.3 mm |
| Chiều dài trước-sau (Type I) | 3.7 mm |
| Trường nhìn (Type I) | 60 độ |
Quản lý sau phẫu thuật và biến chứng
Quản lý sau phẫu thuật đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa glaucoma. Glaucoma là biến chứng nghiêm trọng nhất, thường do đóng góc tiền phòng. Điều trị dự phòng bao gồm kháng sinh tại chỗ (fluoroquinolone thế hệ 4) và toàn thân (cephalexin 500 mg, 2-3 lần/ngày trong 10 ngày). Với bệnh nhân tự miễn, vancomycin 14 mg/mL được dùng hàng ngày. Các biến chứng như viêm màng bồ đào, bong võng mạc hoặc màng sau thiết bị (retroprosthetic membrane) cần được xử lý kịp thời bằng laser Nd:YAG hoặc phẫu thuật cắt dịch kính.
Bình luận: Thông tin theo Waller & Dohlman (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị suốt đời. Hạn chế lớn nhất là nguy cơ nhiễm trùng và thoái hóa mô ở bệnh nhân có bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng. Việc sử dụng kính tiếp xúc mềm là một cải tiến quan trọng giúp giảm tỷ lệ biến chứng bề mặt.
- Duy trì kháng sinh dự phòng tại chỗ lâu dài để ngăn ngừa viêm nội nhãn.
- Kiểm soát áp lực nội nhãn bằng cách sờ tay hoặc khám thị trường do đo nhãn áp bằng máy không chính xác.
- Sử dụng kính tiếp xúc mềm liên tục để bảo vệ bề mặt giác mạc ghép.
- Can thiệp sớm bằng laser Nd:YAG khi xuất hiện màng sau thiết bị để bảo tồn thị lực.
- Chuyển tuyến các ca bệnh lý tự miễn cho phẫu thuật viên có kinh nghiệm cao.
Tài liệu tham khảo:
Waller SG, Dohlman CH. 2009. The Boston keratoprosthesis. In: Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue. 3rd ed. Boston: Little, Brown.