Xử trí mỏng và thủng giác mạc trung tâm: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ

Tình trạng mỏng và thủng giác mạc trung tâm là biến chứng nghiêm trọng, thường bắt nguồn từ các khiếm khuyết biểu mô giác mạc (corneal epithelial defects) kéo dài, dẫn đến mất nước mô đệm, mỏng giác mạc, vỡ màng Descemet và sụp đổ cấu trúc nhãn cầu. Các yếu tố nguy cơ bao gồm nhiễm trùng (vi khuẩn, virus, nấm), chấn thương, bỏng hóa chất, và các bệnh lý hệ thống như viêm khớp dạng thấp (rheumatoid arthritis). Cơ chế chính liên quan đến sự giải phóng các enzyme phân hủy collagen (collagenase) từ bạch cầu đa nhân trung tính và các tế bào biểu mô tái tạo, làm trầm trọng thêm quá trình tan chảy mô đệm. Đặc biệt, việc sử dụng corticosteroid tại chỗ khi có khiếm khuyết biểu mô có thể thúc đẩy quá trình này thông qua việc duy trì hoạt tính lytic của collagenase.

Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng

Trong thăm khám ban đầu, bác sĩ cần xác định sự hiện diện của khiếm khuyết biểu mô, mức độ mỏng giác mạc và tình trạng thủng. Nếu fluorescein đọng trên vùng mỏng mà không nhuộm màng Bowman, chẩn đoán có thể là dellen (vùng lõm do mất nước). Nếu có khiếm khuyết biểu mô kèm thâm nhiễm trắng xám hoặc vàng kem, cần nghi ngờ nhiễm trùng và thực hiện cạo giác mạc để nhuộm Gram, PAS và nuôi cấy vi khuẩn, nấm, virus. Khi xác định có thủng, cần đo kích thước lỗ thủng (ngưỡng 2 mm) để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Các dấu hiệu như dính mống mắt trước, hạ nhãn áp, hoặc dị vật nội nhãn cần được kiểm tra kỹ lưỡng.

Chiến lược điều trị theo phân nhóm

Việc xử trí phụ thuộc vào tình trạng nhiễm trùng, kích thước lỗ thủng và bệnh lý nền. Các lựa chọn bao gồm kháng sinh tại chỗ, thuốc ức chế carbonic anhydrase (carbonic anhydrase inhibitors) để giảm áp lực thủy dịch, keo dán mô (tissue adhesive glue), vạt kết mạc, hoặc ghép màng ối (amniotic membrane transplantation). Đối với lỗ thủng lớn hơn 2-3 mm, ghép màng ối hoặc ghép giác mạc phiến (lamellar patch graft) thường được chỉ định. Corticosteroid cần được tránh trong giai đoạn đầu của quá trình tan chảy giác mạc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước lỗ thủng nhỏ< 2 mm
Kích thước lỗ thủng lớn≥ 3 mm
Liều acetyl-cysteine10–20%
Liều cyclophosphamide/azathioprine50–100 mg/ngày
Thời gian đông cứng fibrin3–5 phút (đạt 70% độ bền sau 10 phút, tối đa sau 2 giờ)
Thời gian lưu màng ốitài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo [Ginsberg et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng keo cyanoacrylate là phương pháp tạm thời hiệu quả để đóng kín lỗ thủng, tuy nhiên cần lưu ý nguy cơ viêm do phản ứng dị vật và độc tính từ sản phẩm phân hủy của keo. Ghép màng ối là lựa chọn ưu việt cho các khiếm khuyết biểu mô kéo dài nhờ đặc tính chống viêm và thúc đẩy biểu mô hóa. Cần thận trọng khi sử dụng corticosteroid trong các trường hợp viêm giác mạc do virus hoặc bệnh lý tự miễn để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng tan chảy giác mạc.
  • Luôn kiểm tra sự hiện diện của khiếm khuyết biểu mô và tình trạng nhiễm trùng trước khi chỉ định bất kỳ can thiệp nào.
  • Tránh sử dụng corticosteroid tại chỗ khi có khiếm khuyết biểu mô giác mạc để ngăn ngừa tan chảy mô đệm.
  • Sử dụng keo dán mô hoặc vạt kết mạc như một biện pháp tạm thời để bảo tồn cấu trúc nhãn cầu trước khi thực hiện phẫu thuật triệt để.
  • Cân nhắc ghép màng ối sớm cho các trường hợp loét giác mạc không đáp ứng với điều trị nội khoa.
  • Loại bỏ hoàn toàn mô hoại tử và keo dán cũ trước khi thực hiện ghép giác mạc hoặc các thủ thuật tái tạo bề mặt khác.

Tài liệu tham khảo:

Ginsberg SP, Brightbill FS, Aigner TL, 2009, Chapter 24: Central corneal thinning and perforation, Corneal Surgery, 217-228.

Xem thêm