Quản lý đau cấp tính trong bệnh hồng cầu hình liềm tại khoa cấp cứu

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Bệnh hồng cầu hình liềm (Sickle Cell Disease - SCD) là một rối loạn di truyền huyết sắc tố ảnh hưởng đến khoảng 100.000 người Mỹ, với biến chứng phổ biến nhất là các cơn đau do tắc mạch (vaso-occlusive painful episode - VOC). Theo tài liệu từ Essentials of Pain Medicine (2018), mỗi năm tại Hoa Kỳ có khoảng 230.000 lượt khám cấp cứu liên quan đến SCD, gây ra gánh nặng chi phí ước tính 1,5 tỷ USD hàng năm.

Sinh lý bệnh

SCD gây ra bởi đột biến gen beta-globin trên nhiễm sắc thể 11, dẫn đến hình thành hemoglobin S. Cơ chế bệnh sinh đặc trưng bởi tình trạng tan máu liên tục, viêm, thay đổi lưu biến máu và rối loạn chức năng nội mô. Các cơn đau VOC thường xảy ra ở xương và tủy xương, được cho là kết quả của sự tắc nghẽn vi mạch cục bộ gây thiếu máu cục bộ, khử oxy hemoglobin và tổn thương mô. Các yếu tố khởi phát bao gồm stress, mất nước, sốt/nhiễm trùng và chấn thương, mặc dù thường không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Biểu hiện lâm sàng

Cơn đau VOC thường khởi phát đột ngột, có thể xuất hiện từ 6 tháng tuổi. Vị trí đau phổ biến nhất là thắt lưng và chân. Ở trẻ em, cơn đau có thể kèm theo sưng các ngón tay (dactylitis). Ở người lớn, không có dấu hiệu thực thể khách quan đặc hiệu cho VOC và các dấu hiệu sinh tồn thường bình thường. Một quan niệm sai lầm phổ biến là hemoglobin giảm trong cơn đau; thực tế, hemoglobin thường ở mức hoặc trên mức cơ bản trong các đợt đau cấp.

Chẩn đoán phân biệt và đánh giá

Trước khi chẩn đoán đau do tắc mạch, cần loại trừ các nguyên nhân đe dọa tính mạng như hội chứng ngực cấp (acute chest syndrome), thuyên tắc phổi, nhồi máu lách hoặc thận, và các nguyên nhân bụng cấp tính khác. Không có xét nghiệm cận lâm sàng nào có thể xác định mức độ đau, do đó việc lắng nghe bệnh nhân là chìa khóa. Đánh giá cần tập trung vào tiền sử, vị trí, cường độ đau và so sánh với các đợt trước đó.

Quản lý đau cấp tính tại khoa cấp cứu

Việc quản lý đau SCD tại khoa cấp cứu dựa trên các hướng dẫn của NHLBI (2014). Các chiến lược chính bao gồm phân loại nhanh, sử dụng opioid đường tĩnh mạch (IV) là liệu pháp đầu tay, và chuẩn độ liều opioid mỗi 15-30 phút để đạt hiệu quả giảm đau. Cần tránh meperidine do độc tính thần kinh của chất chuyển hóa normeperidine. Việc sử dụng dịch truyền cần thận trọng, ưu tiên dịch nhược trương để tránh quá tải dịch và toan chuyển hóa do muối thông thường.

ThuốcLiều dùng
Hydromorphone10–20 mcg/kg
Morphine0.1–0.2 mg/kg
Fentanyl1–2 mcg/kg
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc quản lý đau SCD đòi hỏi sự cân bằng giữa kiểm soát triệu chứng và tránh các biến chứng do opioid hoặc quá tải dịch. Hạn chế lớn nhất là thiếu dữ liệu thực nghiệm mạnh mẽ cho nhiều khuyến cáo, chủ yếu dựa trên sự đồng thuận của chuyên gia.

Đau mãn tính và SCD

Đau mãn tính được định nghĩa là đau kéo dài trên 3 tháng, thường gặp ở người lớn hơn trẻ em. Nguyên nhân thường do tổn thương thần kinh từ tắc mạch máu nuôi dưỡng thần kinh hoặc do đau dai dẳng. Việc quản lý đau mãn tính tập trung vào phục hồi chức năng, sử dụng kết hợp thuốc (NSAIDs, opioid, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống co giật) và các liệu pháp không dùng thuốc như vật lý trị liệu và liệu pháp nhận thức hành vi.

  • Ưu tiên sử dụng opioid đường tĩnh mạch (IV) cho cơn đau cấp tính tại khoa cấp cứu.
  • Chuẩn độ liều opioid mỗi 15-30 phút dựa trên thang điểm đau để đạt hiệu quả tối ưu.
  • Tránh sử dụng meperidine do nguy cơ độc tính thần kinh.
  • Sử dụng dịch truyền nhược trương thay vì dịch đẳng trương để tránh quá tải và toan chuyển hóa.
  • Thiết lập kế hoạch quản lý đau cá thể hóa cho bệnh nhân SCD để cải thiện kết quả điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Dawn Belvis, Kimberly J. Henderson, Hubert A. Benzon, 2018, Sickle Cell Disease, Essentials of Pain Medicine, Chapter 38, pp. 333-338.

Xem thêm