Bài giảng tại Moran CORE (2025) về quản lý điều trị nhãn khoa cho phụ nữ mang thai và cho con bú đã tổng hợp các thay đổi sinh lý mắt và hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn. Trong quần thể phụ nữ mang thai, ước tính có 6 triệu thai kỳ mỗi năm tại Hoa Kỳ, với khoảng 80% phụ nữ sử dụng ít nhất một loại thuốc và 20-40% có các triệu chứng nhãn khoa.
Thay đổi sinh lý mắt trong thai kỳ
Sự thay đổi nội tiết tố (estrogen, progestin) dẫn đến nhiều biến đổi tại mắt. Mi mắt thường tăng sắc tố do tăng melanogenesis và melanocytosis, gây ra tình trạng melasma (mặt nạ thai kỳ). Tại giác mạc, độ dày giác mạc trung tâm có thể tăng khoảng 3%. Ngoài ra, sự gia tăng các thụ thể estrogen và progesterone trên nội mô giác mạc có thể gây giữ dịch. Sản xuất nước mắt giảm và thời gian vỡ phim nước mắt tăng lên, làm trầm trọng thêm tình trạng khô mắt. Áp lực nội nhãn (IOP) giảm trung bình 2-3 mmHg, có thể do tăng thoát lưu thủy dịch hoặc giảm sức cản mạch máu hệ thống. Thủy tinh thể có thể xuất hiện tình trạng mất điều tiết tạm thời hoặc giữ dịch.
Khung hướng dẫn sử dụng thuốc FDA
Trước năm 2015, FDA sử dụng hệ thống phân loại A, B, C, D, X. Từ năm 2015, quy định ghi nhãn mới tập trung vào tóm tắt rủi ro (risk summary) để bác sĩ lâm sàng diễn giải. Phân loại B thường được coi là an toàn hơn (không có bằng chứng gây hại trên nghiên cứu động vật hoặc không có nghiên cứu trên người), trong khi phân loại C (rủi ro không thể loại trừ, có bằng chứng gây hại trên động vật nhưng thiếu dữ liệu trên người) đòi hỏi cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ phụ nữ mang thai dùng thuốc | 80% |
| Tỷ lệ phụ nữ mang thai có triệu chứng nhãn khoa | 20-40% |
| Tăng độ dày giác mạc trung tâm | 3% |
| Giảm áp lực nội nhãn (IOP) | 2-3 mmHg |
| Tỷ lệ hấp thu thuốc qua niêm mạc mũi | lên đến 74% |
Bình luận: Thông tin theo Moran CORE, 2025; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng thuốc trong thai kỳ cần cá thể hóa dựa trên phân loại FDA và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.
Chiến lược giảm thiểu hấp thu toàn thân
Khoảng 1-10% thuốc nhỏ mắt được hấp thu qua mô nhãn khoa, trong khi 74% hấp thu qua niêm mạc mũi, nơi có kết nối trực tiếp với hệ tuần hoàn mà không qua chuyển hóa bước đầu tại gan. Để giảm thiểu tác dụng phụ toàn thân, bác sĩ nên hướng dẫn bệnh nhân thực hiện punctal occlusion (bịt điểm lệ) sau khi nhỏ thuốc. Đối với liệu pháp kéo dài, có thể cân nhắc sử dụng punctal plugs (nút điểm lệ) hoặc các chế phẩm có độ nhớt cao như gel/thuốc mỡ để giảm lượng thuốc đi vào đường mũi.
- Luôn ưu tiên các thuốc phân loại B nếu có thể thay thế cho phân loại C.
- Thực hiện bịt điểm lệ (punctal occlusion) cho mọi bệnh nhân mang thai khi sử dụng thuốc nhỏ mắt.
- Cân nhắc sử dụng thuốc mỡ hoặc gel để giảm hấp thu toàn thân qua niêm mạc mũi.
- Thảo luận kỹ về lợi ích và nguy cơ (risk-benefit discussion) trước khi kê đơn thuốc phân loại C.
- Tham khảo cơ sở dữ liệu fda.gov để cập nhật nhãn thuốc mới nhất cho từng bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Moran CORE, 2025, A Common Virus; Is This Safe for Me and My Baby?; A Case of Headache and Confusion [ARCHIVE], Video ID: KhBVwkTkQls.