Quản lý bệnh võng mạc đái tháo đường và phù hoàng điểm: Từ cơ bản đến thực hành lâm sàng 2026

Bs Ngô Hữu Thế
1.11.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 IC440 về bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR) đã cung cấp cái nhìn toàn diện về gánh nặng bệnh tật toàn cầu, với dữ liệu từ INDAPS trial năm 2023-2024 cho thấy có khoảng 101 triệu người mắc đái tháo đường. Tỷ lệ mắc DR ở bệnh nhân đái tháo đường ước tính khoảng 23% đến 34%, trong đó 1/3 số bệnh nhân DR có kèm theo phù hoàng điểm đái tháo đường (Diabetic Macular Edema - DME).

Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ

Bệnh sinh của DR và DME là một quá trình phức tạp, bắt đầu từ các vi phình mạch (microaneurysms), tăng tính thấm thành mạch và tắc nghẽn mạch máu. Hạ đường huyết gây stress oxy hóa, kích hoạt các tế bào thần kinh đệm võng mạc (retinal glial cells) sản xuất các cytokine gây viêm như interleukin-1 beta, interleukin-6, TNF và VEGF. Sự gia tăng các cytokine này thu hút tế bào di cư vào võng mạc, gây phù nội bào và ngoại bào. Các tế bào vi mô (microglial cells) bị mắc kẹt tiếp tục sản xuất các chất trung gian gây viêm, dẫn đến phá hủy lớp nhân trong (inner nuclear layer) và chết tế bào thần kinh. Ngoài ra, sự rối loạn chức năng của tế bào Müller, cụ thể là sự điều hòa giảm kênh Cur 4.1, làm giảm vận chuyển ion kali, dẫn đến phù nề và mất chức năng tế bào. Các yếu tố nguy cơ hệ thống quan trọng bao gồm: khởi phát đái tháo đường trước 40 tuổi, béo phì, vi đạm niệu (microalbuminuria), rối loạn lipid máu, rối loạn giấc ngủ, hút thuốc lá và thai kỳ.

Chiến lược điều trị DME và vai trò của đa phương thức hình ảnh

Việc phân loại DME dựa trên sự liên quan đến trung tâm hoàng điểm (center-involving DME) là yếu tố quyết định chiến lược điều trị. Chụp ảnh đáy mắt góc rộng (wide-field fundus photography) và chụp mạch huỳnh quang giúp phát hiện các tổn thương ngoại vi mà các phương pháp truyền thống có thể bỏ sót. Đối với DME liên quan đến trung tâm, anti-VEGF là lựa chọn đầu tay. Tuy nhiên, nếu bệnh nhân không đáp ứng sau 3 mũi tiêm, cần cân nhắc chuyển sang steroid. Protocol T cho thấy aflibercept có hiệu quả tốt hơn ranibizumab và bevacizumab ở bệnh nhân có thị lực kém (dưới 6/12), trong khi ở bệnh nhân thị lực tốt hơn, cả ba thuốc cho kết quả tương đương. Đối với bệnh nhân không thể tuân thủ tiêm hàng tháng hoặc có chống chỉ định với anti-VEGF, cấy ghép steroid (dexamethasone implant) là lựa chọn thay thế hiệu quả.

Vai trò của phẫu thuật cắt dịch kính (PPV) trong DME

Phẫu thuật cắt dịch kính (Pars Plana Vitrectomy - PPV) được chỉ định trong các trường hợp DME có thành phần co kéo (tractional DME) như màng trước võng mạc hoặc co kéo dịch kính hoàng điểm (Vitreomacular Traction - VMT). Đối với các trường hợp DME dai dẳng không đáp ứng với điều trị nội khoa, PPV có thể cải thiện kết quả giải phẫu, mặc dù cải thiện thị lực không phải lúc nào cũng tương quan với độ dày hoàng điểm. Phẫu thuật viên cần thận trọng khi bóc màng ở bệnh nhân đái tháo đường do mô thường bở (friable) và dễ gây tổn thương võng mạc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc DR (2012)34%
Tỷ lệ mắc DR (2020)23%
Bệnh nhân đái tháo đường (2030)439 triệu người
Hiệu quả steroid so với sham12% cải thiện
Tỷ lệ cải thiện thị lực với dexamethasone>20% bệnh nhân đạt >15 chữ cái
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu nhấn mạnh sự chuyển dịch từ điều trị đơn thuần bằng anti-VEGF sang tiếp cận đa phương thức, bao gồm laser và steroid cho các trường hợp kháng trị. Cần lưu ý rằng việc sử dụng steroid nội nhãn tiềm ẩn nguy cơ tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể, đòi hỏi theo dõi chặt chẽ.
  • Ưu tiên chụp ảnh đáy mắt góc rộng để đánh giá toàn diện tổn thương ngoại vi.
  • Chuyển đổi sang steroid sớm nếu không đáp ứng sau 2-3 mũi tiêm anti-VEGF.
  • Cân nhắc PPV sớm cho các trường hợp DME có bằng chứng co kéo dịch kính rõ ràng.
  • Kiểm soát chặt chẽ các yếu tố hệ thống (đường huyết, huyết áp) trước khi can thiệp phẫu thuật.
  • Sử dụng kỹ thuật bóc màng thận trọng ở bệnh nhân đái tháo đường do nguy cơ mô bở.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC440 Diabetic Retinopathy DR Key Concepts Brick by brick Basics till 2026 with AI and, aioseditorproceedings, Video ID: 05XrJWLWras.

Xem thêm