Đau cơ cân cơ (myofascial pain) là một nhóm các thực thể lâm sàng không đồng nhất, bao gồm đau đầu kiểu căng thẳng (tension-type headache - TTH), hội chứng đau cơ cân cơ (myofascial pain syndrome - MPS), rối loạn thái dương hàm (temporomandibular disorder - TMD), chuột rút và đau cổ thắt lưng không đặc hiệu. Theo Huang-Lionnet và cộng sự (2018), đau cơ được cho là xảy ra thông qua hai cơ chế chính: ngoại biên (chấn thương, rối loạn vi tuần hoàn, thay đổi chuyển hóa cơ) và trung ương (nhạy cảm trung ương - central sensitization).
Cơ chế đau cơ
Đau ngoại biên khởi phát khi các thụ thể đau (nociceptors) nhóm III và IV bị kích hoạt bởi các tác nhân cơ học, nhiệt hoặc hóa học, dẫn đến giải phóng các chất trung gian gây viêm. Sự truyền đau diễn ra dọc theo sợi Aδ và C vào sừng sau tủy sống. Khi có sự kích thích nociceptive liên tục, quá trình nhạy cảm trung ương xảy ra, làm tăng giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh kích thích như glutamate và aspartate, gây ra tình trạng tăng cảm đau (hyperalgesia) và đau do kích thích không đau (allodynia). Các cơ chế trên tủy (supraspinal) như giảm hoạt động điều hòa và ức chế vùng hồi hải mã cũng góp phần vào trạng thái đau cơ mạn tính.
Các tình trạng đau cơ cân cơ
TTH được phân loại dựa trên tần suất: ít gặp (<12 ngày/năm), thường xuyên (12-180 ngày/năm) và mạn tính (≥180 ngày/năm). Khoảng 70% bệnh nhân đau đầu kiểu căng thẳng có biểu hiện căng cơ và đau khi sờ nắn. TMD là thuật ngữ rộng mô tả các tình trạng tại khớp hàm và cơ nhai, phổ biến ở nữ giới độ tuổi 20-50. MPS được đặc trưng bởi các điểm kích hoạt (trigger points - TPs) - các dải cơ căng, đau khi sờ nắn. Chuột rút cơ thực sự là các cơn co thắt cơ xương không tự chủ, thường xảy ra khi không có mất cân bằng điện giải, với tần suất phóng điện nhanh trên điện cơ đồ (EMG).
Điều trị bằng thuốc
Các thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs) như amitriptyline, nortriptyline, desipramine và imipramine có hiệu quả giảm đau thông qua ức chế tái hấp thu norepinephrine và serotonin. Thuốc chống co giật như gabapentin và pregabalin tác động lên tiểu đơn vị α2-δ1 của kênh canxi, giúp giảm đau thần kinh và đau cơ. Các thuốc giãn cơ xương (skeletal muscle relaxants) như cyclobenzaprine, tizanidine và baclofen thường được sử dụng để giảm co thắt cơ. Benzodiazepines có hiệu quả trong giảm co thắt nhưng thường bị hạn chế do tác dụng phụ và nguy cơ lệ thuộc thuốc. NSAIDs là lựa chọn đầu tay cho TTH cấp tính, trong khi độc tố botulinum (botulinum toxin) được xem xét cho các trường hợp MPS kháng trị.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ đau cơ ở bệnh nhân TMD | Lên đến 50% |
| Tỷ lệ bệnh nhân TTH có căng cơ | 70% |
| Hiệu quả dothiepin (93 bệnh nhân) | 71% không đau sau 9 tuần |
| Hiệu quả gabapentin (133 bệnh nhân) | Cải thiện mức độ và tần suất đau đầu |
| Tỷ lệ đáp ứng gabapentin (nghiên cứu mở) | 54% bệnh nhân giảm ≥50% điểm đau |
| Tỷ lệ khô miệng do cyclobenzaprine | 58% |
Bình luận: Thông tin theo Huang-Lionnet và cộng sự (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thuốc giãn cơ và TCAs có bằng chứng mạnh trong đau cơ, tuy nhiên cần lưu ý tác dụng phụ trên tim mạch và thần kinh trung ương. Việc sử dụng opioid cho đau cơ cân cơ không được khuyến cáo do nguy cơ lệ thuộc và thiếu bằng chứng về lợi ích dài hạn.
- Ưu tiên tiếp cận đa mô thức bao gồm vật lý trị liệu và phục hồi chức năng thay vì chỉ dùng thuốc.
- Cân nhắc sử dụng TCAs liều thấp cho đau cơ mạn tính, theo dõi sát tác dụng phụ kháng cholinergic.
- Hạn chế sử dụng benzodiazepines dài hạn do nguy cơ gây nghiện và suy giảm nhận thức.
- Đánh giá kỹ các nguyên nhân ngoại biên (như tư thế, vi tuần hoàn) trước khi chẩn đoán nhạy cảm trung ương.
Tài liệu tham khảo:
Huang-Lionnet JH, Hameed H, Cohen SP, 2018, Pharmacologic Management of Myofascial Pain, Essentials of Pain Medicine, 475-483.