Mộng thịt (Pterygium) là tổn thương xơ mạch phổ biến của kết mạc nhãn cầu và giác mạc, có hình tam giác gợi nhớ đến cánh chim. Theo tài liệu từ Corneal Surgery (2009), các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ lưu hành mộng thịt biến thiên đáng kể tùy thuộc vào quần thể, ví dụ như nghiên cứu tại Indonesia ghi nhận tỷ lệ 10,0% (2,9% ở nhóm 21-29 tuổi so với 17,3% ở nhóm trên 50 tuổi), trong khi nghiên cứu tại Úc (Blue Mountain Eye Study) ghi nhận tỷ lệ 7,3% (11% ở nam và 4,5% ở nữ).
Biểu hiện lâm sàng và giải phẫu
Mộng thịt thường phát triển ở vùng khe mi, ưu thế ở phía mũi hơn phía thái dương. Về mặt giải phẫu, mộng thịt được chia thành đầu, cổ và thân. Một đặc điểm thường gặp là Ilots of Fuch's (đảo Fuch's) và đường sắt Stocker line. Mộng thịt giả (Pseudopterygium) khác với mộng thịt thật ở chỗ không dính vào vùng rìa, cho phép luồn móc cơ bên dưới. Triệu chứng thường gặp bao gồm kích ứng, đỏ mắt, hoặc giảm thị lực do loạn thị thứ phát. Một nghiên cứu ghi nhận 61% bệnh nhân có loạn thị xuôi chiều (with-the-rule astigmatism), 31% loạn thị ngược chiều và 8% không loạn thị. Độ loạn thị có thể lên tới 9 D.
Dịch tễ học và bệnh sinh
Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm phơi nhiễm tia cực tím (UV) kéo dài, làm việc ngoài trời và tuổi tác. Các nghiên cứu đa biến xác nhận mối liên quan giữa phơi nhiễm tia UV và sự phát triển của mộng thịt. Về mô bệnh học, biểu mô trải qua quá trình gai hóa (acanthosis), cận sừng và tăng sừng. Sự hiện diện của các nguyên bào sợi hoạt hóa, tế bào mast và tế bào lympho trong lớp xơ mạch góp phần vào sự phá hủy màng Bowman. Sự biểu hiện quá mức của các enzyme MMP-1, MMP-2 và MMP-9 được cho là tác nhân gây tiêu hủy màng Bowman.
Quản lý nội khoa
Điều trị nội khoa tập trung vào việc giảm kích ứng và viêm bằng nước mắt nhân tạo, NSAIDs tại chỗ, cyclosporin hoặc steroid. Việc sử dụng kính râm chặn tia UV hoặc kính bảo hộ (như 7 Eye, Wiley X, Bugz) có thể hữu ích. Kính gọng có thể điều chỉnh loạn thị nhẹ đến trung bình, trong khi kính tiếp xúc cứng thường ít hiệu quả do hiện tượng lệch tâm.
Quản lý phẫu thuật
Chỉ định phẫu thuật bao gồm: cản trở trục thị giác, loạn thị tiến triển, hạn chế vận nhãn gây song thị, nghi ngờ ác tính, hoặc nhu cầu thẩm mỹ. Các kỹ thuật bao gồm cắt mộng đơn thuần (bare sclera), ghép kết mạc tự thân, ghép màng ối và sử dụng các chất hỗ trợ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tái phát (Bare sclera) | Lên đến 91% trong một nghiên cứu |
| Tỷ lệ tái phát (Ghép kết mạc tự thân) | Thường dưới 10% |
| Tỷ lệ tái phát (Ghép màng ối) | 3,8% - 15,4% cho mộng nguyên phát |
| Tỷ lệ tái phát (Mitomycin C) | Dưới 10% cho mộng nguyên phát |
Liệu pháp hỗ trợ
Các chất hỗ trợ như Mitomycin C (MMC) và 5-Fluorouracil (5-FU) được sử dụng để giảm tỷ lệ tái phát. MMC thường được dùng với nồng độ 0,2 - 0,4 mg/mL. Tuy nhiên, cần thận trọng với các biến chứng nghiêm trọng như tan củng mạc, loét giác mạc và tăng nhãn áp thứ phát.
Bình luận: Thông tin theo Corneal Surgery, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật hiện đại đã chuyển dịch mạnh mẽ sang ghép kết mạc tự thân hoặc ghép màng ối để giảm tỷ lệ tái phát so với kỹ thuật bare sclera truyền thống. Việc sử dụng MMC cần cân nhắc kỹ lưỡng do nguy cơ biến chứng muộn trên củng mạc.
- Ưu tiên ghép kết mạc tự thân cho các trường hợp mộng thịt tái phát hoặc có nguy cơ cao.
- Sử dụng kính râm chặn tia UV để phòng ngừa tiến triển mộng thịt.
- Cân nhắc kỹ chỉ định phẫu thuật dựa trên mức độ ảnh hưởng thị lực và thẩm mỹ.
- Theo dõi dài hạn bệnh nhân sau phẫu thuật có sử dụng chất hỗ trợ như Mitomycin C.
Tài liệu tham khảo:
Christopher Y. Chow, Steven P. Dunn, David G. Heidemann, 2009, Pterygium, Corneal Surgery, trang 187-198.