Đánh giá và xét nghiệm tiền phẫu trong phẫu thuật ghép giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Theo chương 32 trong cuốn sách lâm sàng của Robert E. Brass và Frederick S. Brightbill (2009), đánh giá toàn diện tiền phẫu là yếu tố quyết định sự thành công và tỷ lệ sống sót của mảnh ghép trong phẫu thuật ghép giác mạc (keratoplasty). Việc thu thập tiền sử bệnh lý mắt và toàn thân cẩn thận giúp phẫu thuật viên tiên lượng thị lực, lựa chọn phương pháp vô cảm và giảm thiểu biến chứng trong cũng như sau phẫu thuật.

PREOPERATIVE EVALUATION FOR KERATOPLASTY

Thành công của tạo hình giác mạc phụ thuộc lớn vào việc đánh giá tiền phẫu kỹ lưỡng. Tiền sử bệnh mắt cung cấp thông tin về mức thị lực dự kiến và tỷ lệ sống sót của mảnh ghép. Ví dụ, một bệnh nhân thất bại mảnh ghép thứ phát do glaucoma không khống chế được sẽ có tiên lượng kém hơn so với bệnh nhân ghép giác mạc lần đầu vì loạn dưỡng nội mô Fuchs (Fuchs’ endothelial dystrophy). Tiền sử toàn thân giúp xác định tình trạng sức khỏe tổng quát, hỗ trợ lựa chọn vô cảm tại chỗ hay gây mê toàn thân có đặt nội khí quản.

Medical history

Mục tiêu đầu tiên khi khai thác tiền sử toàn thân là xác định khả năng đáp ứng cuộc phẫu thuật của bệnh nhân. Với gây tê tại chỗ kèm theo dõi (MAC), bệnh nhân phải có khả năng nằm ngửa phẳng trong toàn bộ thời gian phẫu thuật và cảm thấy dễ chịu khi ở trạng thái bán tỉnh. Các bệnh lý hô hấp, cơ xương khớp hoặc tim mạch có thể làm ảnh hưởng đến khả năng này; trường hợp viêm khớp nặng không thể nằm yên đòi hỏi phải gây mê toàn thân. Bệnh lý toàn thân như tăng huyết áp và đái tháo đường cần được kiểm soát ổn định trước phẫu thuật. Bệnh nhân đái tháo đường phụ thuộc insulin nên được sắp xếp phẫu thuật sớm trong ngày, dùng 1/2 liều insulin thường quy trước mổ và 1/2 liều còn lại sau mổ cùng bữa ăn sáng.

Các thuốc ảnh hưởng đến đông máu cần cân nhắc đặc biệt. Theo thực hành truyền thống, aspirin và NSAID ngưng 15 ngày trước mổ, Plavix (clopidogrel) hoặc Coumadin (warfarin) ngưng 5 ngày trước mổ dưới sự tư vấn của bác sĩ điều trị. Tuy nhiên, các tác giả ghi nhận kinh nghiệm thành công khi chỉ cần ngưng chống đông 48 giờ trước ghép giác mạc và dùng lại vào ngày hậu phẫu thứ nhất. Nếu không thể ngưng chống đông, bệnh nhân dùng Coumadin có thể cần truyền heparin 24–48 giờ sau mổ.

Ocular history

Hiểu rõ sinh lý bệnh của tổn thương hiện tại là bắt buộc. Việc xác định thị lực tốt trước khi xuất hiện bệnh lý (ví dụ: thị lực tốt sau mổ đục thủy tinh thể ở mắt sau đó phát triển bệnh giác mạc bọng trên mắt còn thể thủy tinh nhân tạo - pseudophakic bullous keratopathy) mang lại tiên lượng tốt hơn so với sẹo giác mạc từ nhỏ gây nhược thị. Cần khai thác thời điểm khởi phát rối loạn thị giác, các phẫu thuật nội nhãn trước đó (ECCE, laser Nd:YAG), tiền sử nhiễm trùng và mức độ đau. Đánh giá sự thay đổi thị lực theo thời gian trong ngày: trong loạn dưỡng Fuchs, thị lực thường tệ nhất ngay khi mới ngủ dậy và cải thiện dần về sau.

OPERATIVE EVALUATION FOR KERATOPLASTY

Thời điểm phẫu thuật phụ thuộc vào triệu chứng năng lực và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. Bệnh nhân 55 tuổi có bọng giác mạc gây đau và giảm thị lực do loạn dưỡng Fuchs hoặc bệnh nhân 24 tuổi bị chóp giác mạc (keratoconus) tiến triển có bất đồng thị lực, không dung nạp kính tiếp xúc có chỉ định phẫu thuật khẩn thiết hơn một bệnh nhân 80 tuổi có bệnh giác mạc bọng không đau nhưng vẫn sinh hoạt tốt với thị lực 20/100. Trường hợp hoại tử giác mạc cấp trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dọa thủng đòi hỏi phải ghép vá khẩn cấp. Ngoài ra, kiểm soát glaucoma ổn định trước mổ là bắt buộc vì tăng nhãn áp sau mổ làm tổn thương mô nội mô và dẫn đến thất bại mảnh ghép.

PHYSICAL EXAMINATION OF PATIENT DURING KERATOPLASTY EVALUATION

Khám lâm sàng toàn diện mắt ghép là bước chuẩn bị quan trọng nhất để lập kế hoạch phẫu thuật và tiên lượng kết quả thị lực.

Visual acuity assessment

Thị lực được đo bằng bảng Snellen chuẩn. Nếu thị lực dưới 20/600 (6/180), cần ghi nhận các mức đếm ngón tay, bóng bàn tay và định hướng ánh sáng. Kiểm tra hướng chiếu ánh sáng (light projection) ở 4 hướng góc phần tư bằng đèn cơ hoặc kính soi đáy mắt gián tiếp là chỉ số quan trọng đánh giá chức năng võng mạc và dây thần kinh thị giác trên mắt có đục môi trường trong suốt. Thử khúc xạ cẩn thận, dùng kính tiếp xúc cứng thấm khí (RGP) sau khi nhỏ tê tại chỗ giúp loại bỏ loạn thị bất đều và đánh giá tiềm năng thị lực thực tế. Nhỏ glycerin tại chỗ sau khi gây tê và chờ 20–30 phút giúp làm trong giác mạc phù, hỗ trợ soi đáy mắt và đánh giá thị lực tiền phẫu.

External examination

Đánh giá cấu trúc xương hốc mắt và độ nhô của hốc mày giúp phẫu thuật viên chọn vành mi (speculum) phù hợp và tư thế đầu bệnh nhân. Trường hợp có viêm bờ mi do tụ cầu kèm trứng cá đỏ (acne rosacea) cần điều trị ổn định trước mổ. Sẹo mi mắt do Herpes zoster, chấn thương hoặc bức xạ có thể gây viêm giác mạc thần kinh và thất bại mảnh ghép.

Slit-lamp examination

Khám sinh hiển vi phải đi lần lượt qua các cấu trúc từ nông đến sâu:

  • Lids, lashes, and lacrimal gland: Kiểm tra viêm bờ mi, viêm tuyến Meibomius, lộn mi, quặm, lông xiêu. Màng phim nước mắt bất thường cần đánh giá bằng nhuộm fluorescein, hồng Bengal và test Schirmer. Khô mắt nặng cần xem xét tắt điểm lệ (punctal occlusion) hoặc khâu mi (tarsorrhaphy) trước hoặc trong mổ.
  • Conjunctiva and limbus: Tìm kiếm sẹo và dính mi cầu ở bệnh nhân hội chứng Stevens-Johnson, Pemphigoid bọng nước, hoặc bỏng hóa chất. Trường hợp này có nguy cơ cao khuyết tán bào không liền và nhiễm trùng; cân nhắc ghép tế bào gốc vùng rìa hoặc ghép kết mạc trước khi ghép giác mạc. Bệnh nhân có viêm kết mạc hay viêm bờ mi cấp vào ngày mổ phải hoãn phẫu thuật.
  • Cornea: Xác định nguyên nhân gây đục giác mạc (loạn dưỡng, sẹo sau nhiễm trùng, phù nội mô). Đường kính mảnh ghép thường từ 7.5 đến 8.5 mm (trung bình 8.0 mm), lấy dư 0.25 mm so với đường kính khoan cuống nhận. Ở bệnh nhân chóp giác mạc, tránh lấy dư kích thước để giảm bận cận thị hậu phẫu. Sử dụng bản đồ giác mạc Pentacam Scheimpflug hoặc siêu âm đo bề dày giác mạc (pachymetry) để đánh giá vùng mỏng và bản đồ độ cong.
  • Anterior segment/iris: Khám tiền phòng xác định dính mống mắt trước, tình trạng kính nội nhãn tiền phòng (loại quai kín hay mở). Kính tiền phòng quai kín hoặc tựa mống mắt nên được lấy bỏ hoặc thay thế. Soi góc tiền phòng (gonioscopy) và siêu âm UBM hỗ trợ đánh giá dính góc và chân quai kính.
  • Lens: Đánh giá đục thể thủy tinh, lệch dây Zinn. Ở bệnh nhân loạn dưỡng Fuchs có độ dày giác mạc dưới 640 µm và chưa đục thủy tinh thể nặng, phẫu thuật tán tương thể thủy tinh đơn thuần có thể giúp duy trì thị lực và tránh được phẫu thuật ghép giác mạc xuyên.
  • Intraocular pressure: Nhãn áp cần khống chế dưới mức 20 mmHg với tối đa 2 thuốc nhỏ mắt. Trường hợp giác mạc phù, đo nhãn áp bằng Tono-Pen, pneumotonometer hoặc MacKay-Marg cho kết quả chính xác hơn đo nhãn áp Goldman. Bệnh nhân glaucoma tiền phẫu cần dùng ngay thuốc hạ nhãn áp đường uống và đường nhỏ sau mổ.
  • Retina/vitreous: Đánh giá thoái hóa hoàng điểm, phù hoàng điểm dạng nang (CME), lỗ hoàng điểm hoặc đục dịch kính. Trường hợp đục môi trường không soi được đáy mắt, bắt buộc phải siêu âm B-scan để loại trừ bong võng mạc, u nội nhãn hoặc xuất huyết dịch kính.

COMMUNICATION BETWEEN PHYSICIAN AND PATIENT WHEN EVALUATION IS COMPLETE

Bệnh nhân ghép giác mạc bước vào một mối quan hệ bác sĩ - bệnh nhân kéo dài suốt đời. Phẫu thuật viên cần trao đổi rõ ràng về thời gian hồi phục thị lực kéo dài, nguy cơ thải ghép, nhu cầu dùng thuốc hạ nhãn áp lâu dài và khả năng phải can thiệp bổ sung (kính tiếp xúc, rạch nắn chỉnh loạn thị). Việc sử dụng tài liệu viết, video hướng dẫn giúp cải thiện sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân.

Nhóm tiên lượng sống sót mảnh ghépBệnh lý giác mạc (theo tài liệu Brass & Brightbill, 2009)
Tiên lượng xuất sắc (≥ 90%)Keratoconus, Loạn dưỡng Fuchs trung tâm giai đoạn sớm, Loạn dưỡng dạng hạt, Sẹo trung tâm hoặc cận trung tâm bất hoạt, Ghép xoay hoặc ghép tự thân
Tiên lượng rất tốt (80% - 90%)Loạn dưỡng Fuchs tiến triển, Giác mạc bọng trên mắt thể thủy tinh nhân tạo (PBK), Giác mạc bọng trên mắt không thể thủy tinh (ABK), Viêm giác mạc HSV bất hoạt, Loạn dưỡng dạng vết (Macular dystrophy), Viêm giác mạc kẽ, Hội chứng nội mô mống mắt giác mạc (ICE)
Tiên lượng trung bình (50% - 80%)Viêm giác mạc vi khuẩn hoạt tính, Viêm giác mạc HSV hoạt tính, CHED và rách màng Descemet do chấn thương sản khoa, Viêm giác mạc nấm hoạt tính, Bỏng hóa chất nhẹ, Khô mắt mức độ vừa, Loạn dưỡng dạng lưới (Lattice), Glaucoma bẩm sinh
Tiên lượng kém (0% - 50%)Bỏng hóa chất nặng, Bỏng do bức xạ, Pemphigoid mắt, Hội chứng Stevens-Johnson, Bệnh giác mạc liệt thần kinh, Phát triển nội mô vào tiền phòng (Epithelial downgrowth), Hội chứng chẻ tiền phòng, Thất bại mảnh ghép nhiều lần

Bình luận: Phẫu thuật ghép giác mạc đã có những bước tiến vượt bậc với sự ra đời của các kỹ thuật ghép nội mô (DSEK/DMEK) giúp thay thế phẫu thuật ghép xuyên (PKP) truyền thống trong các bệnh lý như loạn dưỡng Fuchs hay PBK. Tuy nhiên, các nguyên tắc đánh giá toàn diện bề mặt nhãn cầu, kiểm soát nhãn áp tiền phẫu và tầm soát chức năng võng mạc được tác giả trình bày vẫn duy trì giá trị cốt lõi trong thực hành lâm sàng. Thông tin theo Brass RE, Brightbill FS (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng:

  • Luôn đánh giá chức năng định hướng ánh sáng 4 góc phần tư trên mắt có đục môi trường trong suốt trước khi chỉ định ghép giác mạc.
  • Sử dụng Tono-Pen hoặc pneumotonometer thay cho nhãn áp kế Goldman ở mắt có phù giác mạc để tránh sai số đọc nhãn áp thấp giả tạo.
  • Ngưng các thuốc chống đông máu 48 giờ trước phẫu thuật ghép giác mạc và dùng lại vào ngày hậu phẫu thứ nhất nếu tình trạng toàn thân cho phép.
  • Ưu tiên kiểm soát nhãn áp dưới 20 mmHg với tối đa 2 thuốc nhỏ trước khi tiến hành phẫu thuật tạo hình giác mạc.

Tài liệu tham khảo:

Robert E. Brass, Frederick S. Brightbill. Preoperative tests and evaluations. In: Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue. 4th ed. Mosby Elsevier; 2009: 285-291.

Xem thêm