Ghép giác mạc xuyên ở trẻ em: Chỉ định, kỹ thuật và quản lý hậu phẫu

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Zaidman (2009) về ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty - PKP) ở trẻ em cho thấy những tiến bộ đáng kể trong kỹ thuật phẫu thuật và chăm sóc hậu phẫu, giúp cải thiện tỷ lệ ghép trong suốt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trước đây, phẫu thuật này từng được coi là chống chỉ định do tỷ lệ thất bại cao, nhưng hiện nay, PKP kịp thời là bước đầu tiên quan trọng để ngăn ngừa mất chức năng thị giác vĩnh viễn do nhược thị (amblyopia).

Chỉ định

Tại Bắc Mỹ, nguyên nhân phổ biến nhất gây đục giác mạc bẩm sinh là các rối loạn loạn sản đoạn trước (anterior segment dysgeneses), chiếm gần 60% các trường hợp, bao gồm hội chứng Peters (Peters anomaly), giác mạc cứng (sclerocornea), u bì giác mạc (corneal dermoids) và lồi giác mạc bẩm sinh (congenital anterior staphyloma). Glôcôm bẩm sinh (congenital glaucoma) chiếm 10-15% và các loạn dưỡng giác mạc bẩm sinh (congenital corneal dystrophies) chiếm khoảng 15%. Các nguyên nhân còn lại bao gồm chấn thương, nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa và di truyền, chiếm dưới 10%.

Đánh giá tiền phẫu

Kế hoạch điều trị được thiết lập sau khi thăm khám tại phòng khám, khai thác tiền sử gia đình, hội chẩn với bác sĩ nhi khoa để loại trừ các rối loạn hệ thống, di truyền và chuyển hóa. Quan trọng nhất là thăm khám dưới gây mê (examination under anesthesia - EUA) cho tất cả trẻ em bị đục giác mạc bẩm sinh. Trong quá trình EUA, bác sĩ đo đường kính giác mạc, thực hiện siêu âm A-scan và B-scan, đồng thời có thể thực hiện đo khúc xạ, VER, ERG hoặc siêu âm sinh hiển vi (ultrasound biomicroscopy). Việc tư vấn kỹ lưỡng cho cha mẹ về rủi ro phẫu thuật và sự khác biệt giữa thành công về mặt giải phẫu (ghép trong suốt) và phát triển thị giác là bắt buộc. Ngoài ra, cần kiểm soát áp lực nội nhãn trước phẫu thuật; nếu không thể kiểm soát bằng thuốc, phẫu thuật glôcôm (thường là phẫu thuật lọc) cần được thực hiện trước PKP.

Thời điểm phẫu thuật

Do kích thước nhãn cầu sơ sinh nhỏ và nguy cơ biến chứng cao, PKP cho đục giác mạc bẩm sinh thường không được thực hiện trước 2 tháng tuổi. Trong trường hợp đục giác mạc một mắt, phẫu thuật thường được thực hiện ở 8-12 tuần tuổi. Với đục giác mạc hai mắt, mắt ít nghiêm trọng hơn thường được ưu tiên phẫu thuật trước để giảm thiểu nguy cơ nhược thị. Mắt thứ hai thường được phẫu thuật sau mắt thứ nhất 6-8 tuần, cho phép ít nhất 4 tuần chăm sóc hậu phẫu để cắt chỉ, kiểm soát glôcôm và đảm bảo sự tuân thủ của cha mẹ.

Kỹ thuật phẫu thuật

Phẫu thuật được thực hiện dưới gây mê toàn thân. Bác sĩ sử dụng vòng hỗ trợ củng mạc khâu vào củng mạc bằng chỉ 7-0 silk. Bệnh nhân được dùng mannitol (25%) liều phù hợp với cân nặng và được thông khí hỗ trợ. Mô hiến tặng lấy từ người hiến 4-18 tuổi. Giác mạc người nhận được cắt bằng trephine 5.0-7.0 mm, giác mạc người cho 5.5-7.5 mm, tạo chênh lệch 0.5 mm. Tiền phòng được tái tạo bằng chất nhầy (viscoelastic). Các dính mống mắt được giải phóng bằng chất nhầy hoặc spatula. Chảy máu được kiểm soát bằng sodium hyaluronate, epinephrine 1/10.000, áp lực nhẹ hoặc đốt điện. Mảnh ghép được khâu bằng 12-16 mũi chỉ 10-0 rời, vùi nút chỉ. Cuối phẫu thuật, tiêm dưới kết mạc 0.5 mL gentamicin (40 mg/mL) và 0.5 mL solumedrol (40 mg/mL).

Chế độ hậu phẫu

Chăm sóc hậu phẫu bao gồm kháng sinh tại chỗ 4 lần/ngày, corticosteroid tại chỗ tích cực và điều trị glôcôm nếu cần. Prednisolone acetate 1% được dùng 10 lần/ngày trong tháng đầu, 8 lần/ngày tháng thứ hai, 7 lần/ngày tháng thứ ba, sau đó giảm dần mỗi tháng một lần (6 lần/ngày trong 1 tháng, 5 lần/ngày trong 1 tháng, v.v.) trong tối thiểu 10 tháng. Bệnh nhân được khám 2-3 lần/tuần trong tháng đầu, sau đó giảm dần tần suất. EUA được thực hiện 2-3 tuần sau phẫu thuật và lặp lại mỗi 2-3 tuần cho đến khi cắt hết chỉ. Ở trẻ sơ sinh, chỉ thường được cắt sau 6-10 tuần.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ đục giác mạc bẩm sinh do loạn sản đoạn trước60%
Tỷ lệ đục giác mạc bẩm sinh do glôcôm10-15%
Tỷ lệ đục giác mạc bẩm sinh do loạn dưỡng15%
Tỷ lệ đục giác mạc bẩm sinh do nguyên nhân khác<10%
Liều Gentamicin tiêm dưới kết mạc0.5 mL (40 mg/mL)
Liều Solumedrol tiêm dưới kết mạc0.5 mL (40 mg/mL)
Tỷ lệ ghép trong suốt (nghiên cứu cũ 1970-1990)29-75%
Tỷ lệ ghép trong suốt (nghiên cứu mới, Peters anomaly)90%
Bình luận: Thông tin theo Zaidman (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát glôcôm và điều trị nhược thị tích cực. Hạn chế của phẫu thuật này là nguy cơ loạn thị cao và các biến chứng nội nhãn. Việc quản lý trẻ em đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa phẫu thuật viên giác mạc và bác sĩ nhãn nhi.
  • Luôn thực hiện thăm khám dưới gây mê (EUA) để đánh giá chính xác trước khi lên kế hoạch phẫu thuật.
  • Kiểm soát áp lực nội nhãn chặt chẽ trước phẫu thuật; nếu không kiểm soát được bằng thuốc, cần phẫu thuật lọc trước khi ghép giác mạc.
  • Tuân thủ phác đồ corticosteroid kéo dài (tối thiểu 10 tháng) để duy trì độ trong của mảnh ghép.
  • Phối hợp điều trị nhược thị sớm bằng kính và che mắt ngay khi mảnh ghép bắt đầu trong suốt.
  • Cảnh báo cha mẹ về nguy cơ thải ghép khi trẻ bị sốt hoặc tiêm chủng, cần tăng liều corticosteroid dự phòng.

Tài liệu tham khảo:

Zaidman GW, 2009, Pediatric keratoplasty, Cornea Surgery, Chapter 49, 431-438.

Xem thêm