Hội chứng xói mòn giác mạc tái phát (recurrent erosion syndrome) là tình trạng đau đớn, thường gây lo âu và đôi khi gây mất khả năng lao động cho bệnh nhân, với các tế bào biểu mô giác mạc bị bong tróc và tái tạo theo chu kỳ. Theo Rubinfeld (2009), hội chứng này thường xuất hiện sau chấn thương hoặc liên quan đến các bệnh lý loạn dưỡng giác mạc, với tỷ lệ bất thường màng đáy (như map-dot-fingerprint) được báo cáo chiếm 6–42% dân số chung.
Sinh lý bệnh
Sự bám dính bình thường của biểu mô giác mạc phụ thuộc vào các phức hợp bám dính (attachment complexes) bao gồm hemidesmosomes, màng đáy, lớp Bowman và nhu mô giác mạc. Các bất thường trong cấu trúc này, thường do chấn thương hoặc loạn dưỡng (như loạn dưỡng lattice, Reis-Bücklers, macular, granular, Meesmann), dẫn đến việc biểu mô không thể tái tạo các phức hợp bám dính bình thường, gây ra các đợt xói mòn tái phát kéo dài nhiều năm sau chấn thương ban đầu.
Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa trên tiền sử chấn thương, các cơn đau khi thức dậy và hình ảnh biểu mô bong tróc, nhuộm màu xám nham nhở trên đèn khe (slit-lamp). Trong các trường hợp khó chẩn đoán, cần thực hiện khám đèn khe với chùm sáng rộng, có hoặc không có fluorescein, và soi ngược (retro-illumination) sau khi giãn đồng tử để phát hiện các dấu hiệu loạn dưỡng màng đáy hoặc vị trí xói mòn cũ. Bệnh nhân cần được hướng dẫn quay lại khám ngay sau cơn đau để tránh việc biểu mô đã lành che lấp tổn thương.
Điều trị nội khoa
Điều trị bước đầu bao gồm sử dụng thuốc mỡ bôi trơn ưu trương (hyperosmotic lubricating ointments) vào ban đêm trong ít nhất 6–12 tháng sau đợt xói mòn cuối cùng để giảm phù biểu mô và tăng cường bám dính. Các thuốc thường dùng bao gồm natri clorid 5% (Muro-128) và sulfacetamide 10% (Bleph-10, AK-Sulf). Ngoài ra, cần điều trị tích cực các bệnh lý kèm theo như khô mắt hoặc viêm bờ mi bằng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản hoặc kháng sinh tetracycline đường uống (doxycycline 50 hoặc 100 mg mỗi ngày).
Điều trị phẫu thuật
Khi điều trị nội khoa thất bại, các lựa chọn phẫu thuật bao gồm gọt biểu mô (debridement), cắt bỏ biểu mô nông (superficial keratectomy), chọc thủng nhu mô trước (anterior stromal puncture - ASP) và PTK (phototherapeutic keratectomy). ASP, hay còn gọi là tăng cường biểu mô (epithelial reinforcement), là kỹ thuật hiệu quả, chi phí thấp, thực hiện tại phòng khám bằng cách tạo các vết thủng nông vào nhu mô trước để tạo sẹo vi điểm, giúp cố định biểu mô.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bất thường màng đáy | 6–42% dân số chung |
| Độ sâu chọc thủng (kim thẳng) | 208 μm |
| Độ sâu chọc thủng (kim chuyên dụng) | 108 μm |
| Tỷ lệ thành công của ASP | 80% |
| Thời gian dùng thuốc mỡ ưu trương | 6–12 tháng |
Bình luận: Thông tin theo Rubinfeld (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Kỹ thuật chọc thủng nhu mô trước (ASP) là một phương pháp kinh điển nhưng đòi hỏi sự hợp tác của bệnh nhân để tránh nguy cơ thủng giác mạc. Việc sử dụng kim chuyên dụng giúp kiểm soát độ sâu tốt hơn so với kim thẳng thông thường. Hạn chế của phương pháp này là nguy cơ sẹo giác mạc nếu thực hiện quá sâu hoặc quá dày đặc, đặc biệt là trong vùng đồng tử.
- Luôn giáo dục bệnh nhân về việc duy trì thuốc mỡ ưu trương ban đêm ít nhất 6-12 tháng để đảm bảo tái tạo phức hợp bám dính.
- Sử dụng kim chọc thủng chuyên dụng thay vì kim thẳng 20-gauge để giảm thiểu nguy cơ thủng giác mạc và sẹo quá mức.
- Thực hiện chọc thủng bao phủ toàn bộ vùng xói mòn và mở rộng thêm 1-2 mm ra vùng biểu mô có vẻ bình thường xung quanh.
- Cân nhắc PTK cho các trường hợp loạn dưỡng màng đáy nặng kèm theo tật khúc xạ, thay vì chỉ sử dụng ASP.
Tài liệu tham khảo:
Rubinfeld RS, 2009, Corneal micropuncture in recurrent erosion syndromes, In: Roy FH, Master Techniques in Ophthalmic Surgery, 2nd Edition, pp. 151-159.