Tương lai của phẫu thuật ghép giác mạc: Công nghệ và kỹ thuật mới

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Trong 100 năm kể từ khi Eduard Zirm thực hiện ca ghép giác mạc xuyên thấu (penetrating keratoplasty) thành công đầu tiên, lĩnh vực này đã phát triển mạnh mẽ nhờ ứng dụng công nghệ và kỹ thuật phẫu thuật tiên tiến. Mục tiêu chính của phẫu thuật là bảo tồn mảnh ghép trong suốt và phục hồi chức năng thị giác tối ưu, được đánh giá qua thị lực sau mổ, độ loạn thị và thời gian hồi phục.

Kỹ thuật tạo vạt (Trephination Techniques)

Các dụng cụ tạo vạt hiện nay bao gồm thiết bị cầm tay, hút và tự động. Kỹ thuật tạo vạt đòi hỏi sự khéo léo để tránh các vết cắt không đều hoặc lệch tâm, vốn có thể dẫn đến loạn thị và sai số khúc xạ sau mổ. Kết quả tối ưu phụ thuộc vào vết cắt vuông góc, lưỡi dao sắc và sự tương thích giữa mảnh ghép và giường nhận. Những tiến bộ trong tạo vạt thủ công và thiết bị laser đang cải thiện kết quả phẫu thuật.

Tạo vạt bằng Laser (Laser Trephination)

Việc sử dụng laser để tạo vạt đã được đề xuất hơn 15 năm trước. Ưu điểm lý thuyết bao gồm loại bỏ lực tiếp xúc, giảm biến dạng địa hình giác mạc và giảm chấn thương mô nội nhãn. Trong một nghiên cứu tiến cứu, ngẫu nhiên, đơn trung tâm, Seitz và cộng sự đã chứng minh sự cải thiện về loạn thị, địa hình giác mạc và thị lực tốt nhất có chỉnh kính khi sử dụng excimer laser so với tạo vạt cơ học. Loạn thị ở nhóm excimer laser là 3.0 D ± 2.1 D so với 6.1 D ± 2.7 D ở nhóm chứng.

Ghép giác mạc bằng Laser Femtosecond (Femtosecond Laser Keratoplasty)

Laser femtosecond (100 × 10^-15 s) sử dụng các xung cực nhanh để cắt mô ở các độ sâu và hình dạng khác nhau với rất ít viêm và tổn thương mô phụ cận. Laser này có thể được lập trình để tạo các vết cắt lamellar, trục hoặc túi. Trong ghép giác mạc phiến sau (posterior lamellar keratoplasty), năng lượng tạo vạt phía sau cao hơn (6.0–8.8 μJ) với đường kính 6.0–7.0 mm. Sau đó, các thông số được thiết lập lại để cắt giao diện lamellar ở độ sâu 150–200 μm với năng lượng 6.0–8.7 μJ.

Kết dính giác mạc không khâu (Sutureless Corneal Adhesion)

Chỉ khâu hiện là tiêu chuẩn vàng nhưng loạn thị là nhược điểm lớn nhất. Các kỹ thuật không khâu có thể giảm thời gian phẫu thuật và nguy cơ biến chứng. Keo sinh học (bioadhesives) như fibrin glue đang được nghiên cứu. Một nghiên cứu so sánh keo chondroitin-sulfate-aldehyde với 5 mũi khâu gián đoạn cho thấy áp lực rò rỉ thấp hơn một chút ở nhóm keo (82.45 so với 95.68) nhưng không có ý nghĩa thống kê, đồng thời ghi nhận sự giảm đáng kể loạn thị (1.13 D so với 3.08 D).

Hàn mô bằng Laser (Laser Tissue Welding)

Hàn mô bằng laser được định nghĩa là nỗ lực tạo ra sự kết dính toàn bộ chiều dày, liên tục của mô mắt mà không cần thuốc nhuộm nhạy quang. Kết quả ban đầu từ mô hình lợn cho thấy hàn mô bằng laser có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ đóng vết mổ trong phẫu thuật giác mạc. Tuy nhiên, độ bền kéo trung bình của mô được hàn bằng laser chỉ bằng một phần mười so với mô được khâu, hạn chế khả năng sử dụng như một chất kết dính độc lập.

Photochemical Keratodesmos (PKD)

PKD là phương pháp tạo kết dính không khâu bằng cách áp dụng chất nhạy quang (rose bengal) và chiếu laser năng lượng thấp (532 nm). Trong nghiên cứu trên thỏ, rò rỉ vết mổ bắt đầu ở 250 mmHg ở nhóm chứng và 410 mmHg ở nhóm điều trị (p < 0.05). Pini và cộng sự đã sử dụng thành công bức xạ laser diode (805 nm) kết hợp với indocyanine green (ICG) để đóng vết mổ trong 3 ca ghép giác mạc xuyên thấu.

Ghép giác mạc kiểu "Cắt và Dán" (Cut and Paste Keratoplasty)

Busin đã mô tả kỹ thuật "nut and bolt" hoặc cấu hình nấm ngược. Mảnh ghép được chuẩn bị bằng dụng cụ Barron 7.0 mm để tạo vết cắt 0.3 mm. Sau đó, một vết cắt lamellar được thực hiện và mảnh ghép 9.0 mm được đục ra. Kỹ thuật này cho phép tháo chỉ sớm nhất là 3 tháng, cho thấy sự ổn định tốt hơn của cấu hình mảnh ghép này.

Thay thế giác mạc bằng mô nhân tạo (Alternatives to Human Tissue Keratoplasty)

Các lựa chọn thay thế bao gồm keratoprosthesis và giác mạc kỹ thuật mô. Keratoprosthesis như Boston (Dohlman-Doane) đã có sẵn nhưng vẫn đối mặt với các biến chứng như viêm, nhiễm trùng và glaucoma. Các vật liệu như PMMA và pHEMA đang được đánh giá để tối ưu hóa chức năng. Giác mạc kỹ thuật mô (tissue-engineered corneas) sử dụng collagen và các loại tế bào gốc để tái tạo chức năng giác mạc tự nhiên.

Ghép tế bào biểu mô và nội mô (Epithelial and Endothelial Cell Transplantation)

Ghép tế bào gốc rìa (limbal stem cells) giúp duy trì bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh trong các tình trạng thiếu hụt tế bào gốc. Đối với rối loạn chức năng nội mô, việc ghép tế bào nội mô giác mạc người (HCEC) đang là hướng nghiên cứu chính. Thách thức hiện nay là đảm bảo các tế bào có khả năng tăng sinh đủ để duy trì mật độ tế bào trong giác mạc được ghép nhưng vẫn kiểm soát được sự tăng sinh sau khi tạo lớp đơn bào.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Loạn thị nhóm excimer laser3.0 D ± 2.1 D
Loạn thị nhóm chứng (cơ học)6.1 D ± 2.7 D
Năng lượng tạo vạt sau (femtosecond)6.0–8.8 μJ
Năng lượng cắt giao diện lamellar6.0–8.7 μJ
Áp lực rò rỉ nhóm chứng (PKD)250 mmHg
Áp lực rò rỉ nhóm điều trị (PKD)410 mmHg (p < 0.05)
Bình luận: Thông tin theo [Ahmad et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật laser và kết dính không khâu hứa hẹn giảm loạn thị và thời gian hồi phục, tuy nhiên cần lưu ý rằng nhiều dữ liệu dựa trên mô hình động vật hoặc nghiên cứu pilot. Việc áp dụng lâm sàng rộng rãi đòi hỏi các nghiên cứu dài hạn hơn về độ bền và tính an toàn của các vật liệu sinh học.
  • Ưu tiên sử dụng laser femtosecond để tạo vạt nhằm giảm loạn thị và cải thiện độ chính xác của vết cắt.
  • Cân nhắc kỹ thuật ghép "cắt và dán" (cut and paste) để tăng độ ổn định cơ học của mảnh ghép.
  • Theo dõi sát các tiến bộ trong ghép tế bào nội mô để thay thế cho ghép giác mạc xuyên thấu truyền thống trong tương lai.
  • Sử dụng các phương pháp hỗ trợ như PKD hoặc keo sinh học cần thận trọng và tuân thủ các nghiên cứu lâm sàng đã được công bố.

Tài liệu tham khảo:

Ahmad O, Mian S, Sugar A, 2009, Chapter 69: The future of keratoplasty, Corneal Surgery, 597-603.

Xem thêm