Vật liệu nhầy (Ophthalmic Viscosurgical Devices - OVDs) đã trở thành công cụ không thể thiếu trong phẫu thuật nhãn khoa hiện đại, đặc biệt là trong ghép giác mạc. Theo tài liệu từ chương 36 sách Corneal Surgery (2009), các OVDs đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nội mô giác mạc, duy trì không gian tiền phòng, tách các cấu trúc mô và ngăn ngừa dính sau phẫu thuật.
Đặc tính của vật liệu nhầy
Các đặc tính lý hóa của OVDs bao gồm độ nhớt (viscosity), tính giả dẻo (pseudoplasticity), tính đàn hồi (elasticity), độ kết dính (cohesiveness) và khả năng bao phủ (coatability). Độ nhớt giúp duy trì không gian tiền phòng chống lại áp lực dịch kính. Tính giả dẻo cho phép vật liệu chuyển từ trạng thái gel sang lỏng dưới áp lực, giúp tiêm qua các cannula nhỏ. Độ kết dính cao thường thấy ở các OVDs có trọng lượng phân tử lớn, giúp dễ dàng loại bỏ khỏi tiền phòng. Khả năng bao phủ phụ thuộc vào sức căng bề mặt; các chất có sức căng bề mặt thấp như Viscoat có khả năng bao phủ tốt hơn nhưng khó loại bỏ hơn.
Phân loại và thành phần vật liệu
Các OVDs được phân loại dựa trên vật liệu, độ nhớt hoặc chỉ số kết dính-phân tán (cohesion-dispersion index). Các thành phần chính bao gồm Sodium Hyaluronate (NaH), Chondroitin Sulfate (CDS) và Hydroxypropyl Methylcellulose (HPMC). Bảng dưới đây tóm tắt các đặc tính lâm sàng của một số loại OVDs phổ biến.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Duy trì tiền phòng (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 3/4/3/1 (thang điểm 1-4) |
| Bao phủ mô/IOL (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 1/1/3/3 (thang điểm 1-4) |
| Dễ tiêm (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 3/3/2/1 (thang điểm 1-4) |
| Dễ loại bỏ (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 4/3/1/2 (thang điểm 1-4) |
| Tăng nhãn áp (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 4/4/4/4 (thang điểm 1-4) |
| Bảo vệ nội mô (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 3/3/4/2 (thang điểm 1-4) |
| Độ trong quang học (NaH/NaH High MW/NaH-CDS/HPMC) | 4/4/3/4 (thang điểm 1-4) |
Bình luận: Thông tin theo Corneal Surgery (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Bảng trên sử dụng thang điểm 1-4 (tệ đến tốt) theo Arshinoff và Jafari (2005). Cần lưu ý rằng việc lựa chọn OVD phụ thuộc vào mục tiêu phẫu thuật cụ thể (ví dụ: cần độ kết dính cao để duy trì không gian hay độ phân tán cao để bảo vệ nội mô).
Ứng dụng trong phẫu thuật ghép giác mạc
OVDs được sử dụng trong nhiều bước của phẫu thuật ghép giác mạc: làm đầy tiền phòng để hỗ trợ cắt giác mạc (trephination), bảo vệ nội mô giác mạc hiến, ngăn ngừa dính mống mắt, và hỗ trợ đặt IOL trong các phẫu thuật kết hợp. Việc sử dụng OVD giúp ổn định mảnh ghép, giảm thiểu tổn thương nội mô do cọ xát với mống mắt hoặc IOL. Trong các trường hợp ghép giác mạc trên mắt có IOL, việc bao phủ IOL bằng OVD là bắt buộc để tránh tổn thương nội mô do tiếp xúc trực tiếp với polymethylmethacrylate.
Biến chứng sau phẫu thuật và loại bỏ vật liệu
Biến chứng phổ biến nhất là tăng nhãn áp sau phẫu thuật do tắc nghẽn đường thoát dịch. Tình trạng này thường đạt đỉnh sau 4-7 giờ và trở về mức bình thường sau 24 giờ. Để giảm thiểu nguy cơ, phẫu thuật viên nên sử dụng lượng OVD tối thiểu cần thiết. Việc loại bỏ OVD sau ghép giác mạc khó khăn hơn so với phẫu thuật đục thủy tinh thể. Các chất có độ kết dính cao (cohesive) như Healon dễ loại bỏ hơn các chất phân tán (dispersive). Nếu không thể loại bỏ hoàn toàn, bệnh nhân cần được theo dõi nhãn áp chặt chẽ và có thể cần dùng thuốc hạ nhãn áp dự phòng.
- Sử dụng lượng OVD tối thiểu cần thiết để đạt mục tiêu lâm sàng nhằm giảm nguy cơ tăng nhãn áp.
- Luôn bao phủ IOL bằng OVD trong các ca ghép giác mạc trên mắt có IOL để bảo vệ nội mô.
- Ưu tiên loại bỏ OVD sớm trong quá trình khâu để giảm áp lực nội nhãn sau mổ.
- Sử dụng cannula 25 gauge hoặc lớn hơn cho các vật liệu có độ đàn hồi thấp như Viscoat.
- Theo dõi nhãn áp chặt chẽ sau phẫu thuật, đặc biệt ở những mắt có chức năng thoát dịch kém từ trước.
Tài liệu tham khảo:
Thompson MJ, Levenson JE. Viscoelastic materials. In: Corneal Surgery. 2009: 313-322.