Quản lý phẫu thuật mộng thịt đơn giản và phức tạp: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
8.11.26
Last Updated

Tổng quan về mộng thịt

Mộng thịt (Pterygium) được định nghĩa là sự tăng sinh xơ mạch hình cánh của kết mạc lan vào giác mạc, đặc trưng bởi sự phát triển hướng tâm của biểu mô vảy biến đổi, tăng sản tế bào đài và lớp đệm chứa nguyên bào sợi tăng sinh, tân mạch, tế bào viêm và chất nền ngoại bào. Bệnh lý này thường gặp ở các vĩ độ nhiệt đới, đặc biệt quanh vùng xích đạo 30°. Các triệu chứng bao gồm khô mắt, rối loạn thị giác, vấn đề thẩm mỹ và đôi khi là song thị (diplopia). Mặc dù cơ chế bệnh sinh chính xác vẫn chưa rõ ràng, các giả thuyết được chấp nhận rộng rãi bao gồm tác động tích lũy của tia cực tím (UV) gây tổn thương DNA, RNA và chất nền ngoại bào, cùng với lý thuyết tế bào gốc vùng rìa (limbal stem cells). Các yếu tố di truyền như đa hình gen sửa chữa DNA KU7 cũng liên quan đến sự phát triển của mộng thịt.

Mục tiêu và các lựa chọn phẫu thuật

Mục tiêu chính của phẫu thuật mộng thịt là khôi phục bề mặt khúc xạ không bị gián đoạn, giảm tỷ lệ tái phát và giảm thiểu biến chứng nghiêm trọng. Các lựa chọn phẫu thuật bao gồm cắt bỏ đơn thuần (kỹ thuật bare sclera), cắt bỏ kết hợp ghép mô (ghép kết mạc tự thân - conjunctival autograft, ghép màng ối - amniotic membrane transplant) hoặc kết hợp với các chất hỗ trợ như Mitomycin C (MMC). Ghép kết mạc tự thân (KAG) hiện là thủ thuật được lựa chọn cho cả mộng thịt nguyên phát và tái phát nhờ khả năng khôi phục hàng rào tế bào gốc vùng rìa, giúp ngăn chặn sự tăng sinh xơ mạch và mang lại tỷ lệ tái phát thấp nhất trong các kỹ thuật không dùng chất hỗ trợ.

Quản lý mộng thịt kép và các trường hợp phức tạp

Mộng thịt kép (double pterygium) là tình trạng mộng thịt xuất hiện ở cả hai phía mũi và thái dương của cùng một mắt, gây loạn thị đáng kể và ảnh hưởng đến chất lượng thị giác. Việc quản lý các trường hợp này đòi hỏi lập kế hoạch tiền phẫu cẩn thận, bao gồm đánh giá màng phim nước mắt, tình trạng vùng rìa và mức độ xâm lấn giác mạc. Trong các trường hợp tái phát hoặc mộng thịt lâu ngày, sẹo hóa làm thay đổi các mặt phẳng mô, khiến việc bóc tách trở nên khó khăn và tăng nguy cơ biến chứng. Đối với mộng thịt kép, việc cắt bỏ đồng thời cả hai đầu mộng thịt làm tăng diện tích vùng củng mạc lộ ra, đòi hỏi ghép kết mạc tự thân diện rộng hoặc hai mảnh ghép riêng biệt. Nếu kết mạc vùng rìa không đủ, có thể cân nhắc sử dụng màng ối.

Kỹ thuật cố định mảnh ghép và các chất hỗ trợ

Việc cố định mảnh ghép có thể thực hiện bằng chỉ khâu (thường dùng 8-0 hoặc 10-0 Vicryl), keo fibrin (chứa fibrinogen và thrombin) hoặc máu tự thân. Keo fibrin có ưu điểm giảm đau, tiết kiệm thời gian, giảm viêm hậu phẫu và giảm tỷ lệ tái phát. Máu tự thân là một lựa chọn thay thế tiết kiệm chi phí, tận dụng cục máu đông tự nhiên hình thành trong quá trình phẫu thuật để cố định mảnh ghép. Các biến chứng intraoperative (trong mổ) và postoperative (sau mổ) có thể gặp bao gồm tổn thương củng mạc, tổn thương cơ trực trong, thủng nhãn cầu, mất hoặc di lệch mảnh ghép, phù nề mảnh ghép, u hạt (granuloma) và tái phát. Việc sử dụng MMC cần hết sức thận trọng, chỉ dùng chọn lọc với nồng độ thấp nhất có thể để tránh các biến chứng nghiêm trọng như hoại tử củng mạc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tái phát (KAG với keo fibrin)Dưới 5%
Tỷ lệ tái phát (KAG)5-15%
Tỷ lệ tái phát (KAG với MMC)2-8%
Tỷ lệ tái phát (Màng ối đơn thuần)15-30%
Độ dày mảnh ghép100 micron
Kích thước mảnh ghépLớn hơn vùng củng mạc lộ ra 0.5-1 mm
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC159, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh KAG là tiêu chuẩn vàng, tuy nhiên việc lựa chọn kỹ thuật cố định mảnh ghép (chỉ vs keo vs máu tự thân) cần dựa trên kinh nghiệm phẫu thuật viên và nguồn lực sẵn có. Cần lưu ý các biến chứng của MMC khi sử dụng không đúng cách.
  • Ưu tiên ghép kết mạc tự thân (KAG) cho cả mộng thịt nguyên phát và tái phát.
  • Sử dụng keo fibrin hoặc máu tự thân để cố định mảnh ghép nhằm giảm viêm và tỷ lệ tái phát so với chỉ khâu.
  • Cần đánh giá kỹ tình trạng màng phim nước mắt và bản đồ giác mạc trước phẫu thuật, đặc biệt ở các ca mộng thịt kép hoặc cần phẫu thuật đục thủy tinh thể đồng thời.
  • Sử dụng MMC hết sức thận trọng, nồng độ thấp nhất, không dùng thường quy.
  • Theo dõi sát hậu phẫu để phát hiện sớm các biến chứng như u hạt hoặc di lệch mảnh ghép.

Tài liệu tham khảo:

Shhatanumitra, K. Banerjee, Vartenduan, 2026, Surgical management of Pterygium simple and difficult cases, AIOC 2026 IC159, Video ID: 5n6KlgA2UpE.

Xem thêm