Quản lý phù giác mạc sau phẫu thuật Phacoemulsification: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, phiên IC178, Dr. Arundhati Dhumale đã trình bày về các chiến lược xử trí tình trạng giác mạc đục (cloudy cornea) sau phẫu thuật Phacoemulsification. Phacoemulsification là hình thức phẫu thuật đục thủy tinh thể phổ biến nhất hiện nay, tuy nhiên các sai sót trong quá trình thực hiện có thể dẫn đến phù giác mạc, gây ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực và sự hài lòng của bệnh nhân.

Cơ chế bệnh sinh của phù giác mạc

Giác mạc duy trì độ trong suốt nhờ sự sắp xếp đều đặn của các sợi collagen tại lớp mô đệm (stroma), tạo ra sự tán xạ ánh sáng tối thiểu thông qua hiện tượng giao thoa triệt tiêu. Trạng thái tương đối mất nước được duy trì bởi bơm nội mô, chức năng hàng rào và tính mô đun hóa học. Khi có stress cơ học, nhiễm trùng, viêm hoặc tổn thương nội mô, chức năng bơm bị suy giảm dẫn đến tích tụ dịch. Sự gián đoạn khoảng cách giữa các sợi collagen gây ra tình trạng đục. Nếu tình trạng này trở nên nghiêm trọng, phù biểu mô sẽ xuất hiện, cuối cùng dẫn đến bệnh lý giác mạc bóng nước (bullous keratopathy).

Yếu tố nguy cơ trước và trong phẫu thuật

Các yếu tố nguy cơ tiền phẫu bao gồm loạn dưỡng nội mô Fuchs, hội chứng giác mạc di truyền bẩm sinh, hội chứng giả bong bao (pseudoexfoliation syndrome), viêm màng bồ đào mãn tính, tiền sử chấn thương nhãn cầu, viêm giác mạc do Herpes simplex (mật độ tế bào nội mô < 1.000 tế bào/mm2) và glaucoma góc đóng mãn tính. Trong phẫu thuật, việc sử dụng năng lượng siêu âm quá mức (đặc biệt ở đục thủy tinh thể cứng) gây tổn thương nội mô do xâm thực (cavitation injury). Các yếu tố khác bao gồm độc tính của dung dịch tưới rửa (thiếu canxi trong BSS), chấn thương do dụng cụ, bong màng Descemet (DM detachment) và tiếp xúc trực tiếp giữa nội mô với IOL (như ACIOL hoặc thấu kính iris claw).

Nguyên nhân và chẩn đoán sau phẫu thuật

Nguyên nhân hậu phẫu bao gồm dịch kính trong tiền phòng, chạm nội mô do IOL, viêm nhiễm hậu phẫu (TASS - Toxic Anterior Segment Syndrome), tăng nhãn áp, viêm màng bồ đào, hội chứng Brown-McLean và rò rỉ vết mổ. Chẩn đoán dựa trên khám sinh hiển vi (slit lamp biomicroscopy) để phát hiện giác mạc mờ, mất độ bóng, nang biểu mô, nếp gấp màng Descemet và tăng độ dày giác mạc. Các phương tiện hỗ trợ bao gồm đo độ dày giác mạc (pachymetry) với ngưỡng CCT > 600 micron gợi ý phù, AS-OCT để phát hiện bong màng Descemet, và hiển vi nội mô (specular microscopy) hoặc hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) để đánh giá hình thái tế bào.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Ngưỡng CCT gợi ý phù> 600 micron
Tỷ lệ thành công tiêm khí nội nhãn> 90%
Thời gian khởi phát TASS12 đến 48 giờ sau phẫu thuật
Mật độ tế bào nội mô nguy cơ cao< 1.000 tế bào/mm2

Quản lý y khoa và phẫu thuật

Quản lý y khoa nhằm giảm phù và triệu chứng bằng tác nhân ưu trương (thuốc mỡ/dung dịch 5% sodium chloride), steroid tại chỗ cho các trường hợp viêm, và kính tiếp xúc băng (bandage contact lens) để giảm đau. Quản lý phẫu thuật bao gồm tiêm khí nội nhãn (air injection) hoặc 20% SF6 cho bong màng Descemet, ghép màng ối, hoặc các thủ thuật như chọc dò mô đệm trước (anterior stromal puncture) và PTK (phototherapeutic keratectomy) cho các trường hợp ngoại vi. DSEK và DMEK được coi là tiêu chuẩn vàng để thay thế lớp nội mô, trong khi ghép giác mạc xuyên (PK) là lựa chọn cuối cùng.

Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên nguyên nhân (etiology-based). Cần lưu ý rằng việc sử dụng 20% SF6 đòi hỏi kỹ thuật tiêm chính xác để tránh tổn thương thêm cho nội mô. Các lựa chọn như PTK chỉ nên thực hiện khi phù khu trú ở ngoại vi để tránh sẹo trung tâm.
  • Luôn kiểm tra mật độ tế bào nội mô trước các phẫu thuật nội nhãn chương trình.
  • Điều chỉnh thông số máy Phaco (giảm chiều cao chai dịch, vacuum thấp khoảng 250 mmHg) ở bệnh nhân nguy cơ cao.
  • Sử dụng dung dịch tưới rửa có chứa chất chống oxy hóa và canxi để bảo vệ nội mô.
  • Ưu tiên tiêm khí nội nhãn sớm nếu phát hiện bong màng Descemet để đạt tỷ lệ thành công cao.
  • Chẩn đoán phân biệt TASS với viêm nội nhãn dựa trên sự vắng mặt của viêm dịch kính (vitritis).

Tài liệu tham khảo:

Arundhati Dhumale, 2026, Cloudy Cornea – How to Go Ahead, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 7BFnjJ2bwGw.

Xem thêm