Giới thiệu
Chăm sóc sau lắp kính tiếp xúc (contact lens aftercare) là một quá trình liên tục, không bao giờ kết thúc, đóng vai trò thiết yếu để đảm bảo thành công lâu dài cho bệnh nhân. Theo Szczotka-Flynn và Efron (2018), quy trình này được chia thành giai đoạn 'sớm' (3 tháng đầu sau khi cấp kính) và giai đoạn 'muộn' (đánh giá định kỳ 6 tháng hoặc hàng năm). Giai đoạn sớm tập trung vào việc điều chỉnh thông số, xác định phản ứng độc tính hoặc dị ứng và theo dõi sự thích nghi của bệnh nhân. Giai đoạn muộn tập trung đánh giá ảnh hưởng của kính lên hình dạng và sinh lý giác mạc, đồng thời phát hiện các bệnh lý do kính gây ra như viêm kết mạc nhú (papillary conjunctivitis), sa mi (blepharoptosis), tân mạch (neovascularization), đa hình thái tế bào nội mô (polymegethism), biến dạng giác mạc (corneal warpage) và thay đổi khúc xạ.
Lịch trình thăm khám khuyến nghị
Lịch trình thăm khám phụ thuộc vào loại kính, chế độ đeo và sinh lý giác mạc của bệnh nhân. Bệnh nhân đeo kính cứng cần được kiểm tra thường xuyên hơn trong vài tháng đầu. Bệnh nhân đeo kính chế độ đeo qua đêm (extended wear) cần được theo dõi chặt chẽ, đặc biệt là các lần khám vào sáng sớm để đánh giá độ bám dính của kính (lens adherence), tình trạng phù giác mạc qua đêm hoặc phản ứng thâm nhiễm. Bệnh nhân có bệnh lý giác mạc (như keratoconus, loạn dưỡng giác mạc, sau ghép giác mạc, sau phẫu thuật khúc xạ) hoặc bệnh nhân nhi cần lịch trình thăm khám thường xuyên hơn so với người đeo kính thẩm mỹ thông thường.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Lịch trình khám kính mềm đeo ban ngày | 1 tuần, 1 tháng, 12 tháng |
| Lịch trình khám kính cứng đeo ban ngày | 1 tuần, 1 tháng, 6 tháng, 12 tháng |
| Lịch trình khám kính mềm/cứng đeo qua đêm | 1 tuần, 1 tháng, 6 tháng |
| Lịch trình khám kính củng mạc (scleral) | 1 tuần, 1 tháng, 6 tháng |
| Lịch trình khám kính điều trị (therapeutic) | 1 tuần, 1 tháng, 6 tháng |
Bình luận: Thông tin theo Szczotka-Flynn và Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc tuân thủ lịch trình khám là yếu tố then chốt để phát hiện sớm các biến chứng cận lâm sàng trước khi bệnh nhân có triệu chứng rõ rệt.
Chuẩn bị cho buổi khám
Trước buổi khám, cần xem xét hồ sơ bệnh án cũ để nắm bắt tiền sử, dự đoán các vấn đề tiềm ẩn và xây dựng chiến lược hỏi bệnh phù hợp. Hồ sơ kính tiếp xúc nên được tách biệt khỏi hồ sơ khám mắt toàn diện. Hồ sơ điện tử hiệu quả cần cho phép nhập thông số kính thử, kết quả thị lực và dữ liệu lắp kính. Cần ghi lại thông tin nhân khẩu học, đặc biệt là tuổi để hỗ trợ xác định các triệu chứng lão thị. Đối với bệnh nhân đeo kính cứng hoặc kính đeo qua đêm, cần kiểm tra trong vòng 2 giờ sau khi thức dậy để đánh giá độ bám dính. Người đeo kính silicone hydrogel nên được kiểm tra trong vòng 2–4 giờ sau khi đeo kính để phát hiện tình trạng nhuộm giác mạc không triệu chứng do tương tác kính-dung dịch (Andrasko và Ryen, 2008).
Quy trình khám khi đang đeo kính
Chiến lược chung là thực hiện các quy trình theo hai giai đoạn: khi bệnh nhân đang đeo kính và sau khi tháo kính. Bệnh nhân nên đến khám trong tình trạng đang đeo kính, trừ khi có biến chứng cần ngừng đeo. Nên đến khám vào cuối chu kỳ thay kính để đánh giá phản ứng của mắt với kính cũ. Các quy trình thiết yếu bao gồm đánh giá thị lực, khúc xạ chồng (overrefraction), đánh giá bề mặt kính, độ bám dính và tương tác kính-mắt. Khúc xạ chồng giúp phát hiện các thay đổi cần thiết về công suất do hình thành lớp kính nước, xoay kính, thay đổi khúc xạ, biến dạng kính hoặc độ cong của kính (lens flexure).
Đánh giá bề mặt kính và đặc điểm lắp kính
Cả kính cứng và kính mềm cần được kiểm tra chất lượng bề mặt, sự hình thành cặn (deposit formation), tương tác màng nước mắt và các khuyết tật bề mặt. Khoảng 13% bệnh nhân đeo kính silicone hydrogel có tình trạng lắng đọng lipid đáng kể trên kính mới (Nichols, 2006, 2013). Thời gian vỡ màng nước mắt (tear break-up time) trên bề mặt kính lớn hơn 5 giây được coi là bình thường; 4 giây hoặc ít hơn thường liên quan đến cặn bẩn và có thể cần thay kính thường xuyên hơn hoặc thay đổi vật liệu kính (Hart, 1987). Đối với kính cứng, cần đánh giá kiểu hình fluorescein để xác định sự thay đổi độ lắp kính. Đối với kính củng mạc, cần đánh giá không dùng fluorescein trước để kiểm tra tình trạng trắng kết mạc và độ dày lớp nước mắt sau kính.
Quy trình sau khi tháo kính
Sau khi tháo kính, cần quan sát kỹ năng tháo kính, vệ sinh và sử dụng dung dịch của bệnh nhân. Thị lực không kính (uncorrected vision) cần được đo lại. Lưu ý rằng thị lực có thể bị suy giảm đáng kể trong 15 phút đầu sau khi tháo kính do lớp nước mắt bị gián đoạn (Faber et al., 1991). Khúc xạ sau khi tháo kính giúp xác định các thay đổi độ cong giác mạc do kính gây ra. Trung bình một dòng giảm thị lực tốt nhất có thể điều chỉnh được đã được báo cáo do các bất thường địa hình giác mạc (Ruiz-Montenegro et al., 1993). Sự thay đổi khúc xạ có thể xảy ra, ví dụ như tăng cận thị trung bình 0,30 D sau 9 tháng đeo kính mềm Dk thấp qua đêm (Binder, 1983; Dumbleton et al., 1999).
Đánh giá địa hình giác mạc
Địa hình giác mạc (corneal topography) là tiêu chuẩn vàng để đo lường và theo dõi giác mạc. Các thay đổi hình dạng giác mạc có thể xảy ra với bất kỳ loại kính nào do áp lực cơ học hoặc can thiệp vào chuyển hóa giác mạc. Thay đổi lớn hơn ±1,00 D so với ban đầu được coi là có ý nghĩa lâm sàng. Các dạng biến dạng giác mạc bao gồm: (1) chuyển từ hình dạng prolate sang oblate, (2) giác mạc dốc ở phía dưới, hoặc (3) các cung ấn tượng 'smile'. Kính silicone hydrogel có thể gây ra hình dạng giác mạc oblate tạm thời và giảm cận thị liên quan. Đối với kính cứng, các thay đổi hình dạng cung ở phía dưới thường gặp và được gọi là kiểu 'smile' do áp lực từ cạnh dưới của kính cứng bị lệch tâm.
Các quy trình bổ sung
Các quy trình bổ sung bao gồm hiển vi nội mô (endothelial specular microscopy), hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) và chụp cắt lớp quang học phần trước (anterior-segment OCT). Hiển vi nội mô là kỹ thuật tiêu chuẩn để xác định mất tế bào hoặc thay đổi kích thước/hình dạng tế bào theo tuổi và sau khi đeo kính. Ở bệnh nhân ghép giác mạc, mật độ tế bào nội mô trung bình giảm 7,8% mỗi năm từ 3 đến 5 năm sau ghép (Bourne et al., 1994). OCT phần trước hữu ích để phân tích độ dày lớp nước mắt, đặc biệt là với kính củng mạc, giúp tính toán chính xác độ dày lớp nước mắt sau kính mà không thể nhìn thấy rõ trên sinh hiển vi.
Thang đo Efron và thảo luận với bệnh nhân
Thang đo Efron (Efron, 2000) cung cấp phương tiện đơn giản, thuận tiện và chính xác để ghi lại và truyền đạt mức độ nghiêm trọng của các biến chứng. Thang đo gồm 16 bộ hình ảnh được vẽ bởi nghệ sĩ nhãn khoa, chia thành 5 giai đoạn từ 0 (bình thường) đến 4 (nghiêm trọng). Việc ghi lại các thay đổi mô trong hồ sơ bệnh án với thang đo cụ thể giúp theo dõi tiến triển. Cuối buổi khám, cần thảo luận với bệnh nhân về kết quả, giải thích lý do thay đổi (nếu có) và củng cố các thực hành tốt. Bệnh nhân cần được hướng dẫn về ngày giờ tái khám và mang theo kính, hộp đựng và dung dịch.
Bình luận: Việc sử dụng thang đo Efron giúp chuẩn hóa việc ghi chép lâm sàng, giảm thiểu sự chủ quan giữa các lần khám. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng độ tin cậy của việc chấm điểm phụ thuộc vào kinh nghiệm của người khám.
- Luôn kiểm tra thị lực trước khi sử dụng bất kỳ ánh sáng mạnh hoặc thuốc nhuộm nào.
- Đánh giá kiểu hình fluorescein ở mỗi lần khám kính cứng định kỳ để phát hiện thay đổi độ lắp kính.
- Sử dụng thang đo Efron để ghi lại mức độ nghiêm trọng của các biến chứng một cách khách quan.
- Luôn kiểm tra sự hiện diện của kính trên mắt trước khi kết luận về nguyên nhân gây giảm thị lực.
- Hướng dẫn bệnh nhân mang theo kính, hộp đựng và dung dịch trong mỗi lần tái khám.
Tài liệu tham khảo:
Szczotka-Flynn, L. B., & Efron, N., 2018, Aftercare, Contact Lens Practice, 364-384.