Phôi thai học
Quá trình biệt hóa của biểu mô sắc mặt võng mạc (RPE) bắt đầu từ ngày 27 sau thụ thai khi túi thị lõm vào tạo thành cốc thị. Đến ngày 30, mối quan hệ tế bào cơ bản được thiết lập với lớp RPE tương lai áp sát vào võng mạc thần kinh đang phát triển. Các yếu tố phiên mã như microphthalmia-associated transcription factor (Mitf), Otx-1/2 và Pax-6 đóng vai trò quyết định. Đến tuần thứ 6 thai kỳ, RPE tạo ra vật liệu màng đáy khởi đầu cho sự hình thành màng Bruch. Sự tăng sinh RPE đạt đỉnh vào tháng thứ 4 thai kỳ. Ngoài ra, các con đường tín hiệu như Sonic hedgehog (Shh), retinoic acid, BMP, Notch và Wnt/b-catenin tham gia vào quá trình biệt hóa này.
Giải phẫu và mô học
Mắt người trưởng thành chứa khoảng 3,5 x 10^6 tế bào RPE. Đây là các tế bào sau phân bào (postmitotic) và duy trì ổn định trong suốt cuộc đời nếu không có bệnh lý. RPE kéo dài từ đĩa thị đến ora serrata, tạo thành một lớp đơn (monolayer) các tế bào hình khối có cực tính cao. Các vi nhung mao (microvilli) ở mặt đỉnh xen kẽ với các đoạn ngoài của tế bào thụ cảm ánh sáng, trong khi mặt đáy gắn với màng đáy của màng Bruch. Sắc tố melanin trong RPE góp phần tạo nên hình thái đáy mắt, với nồng độ cao nhất ở ngoại vi và thấp nhất ở hoàng điểm.
Phiên mã và Proteome của RPE
Nghiên cứu transcriptome cho thấy sự khác biệt vùng miền rõ rệt giữa hoàng điểm và ngoại vi. Các gen đặc hiệu RPE như BEST-1 và các gen chu trình thị giác như RPE-65, LRAT có biểu hiện thấp hơn ở hoàng điểm so với ngoại vi. Proteomics đã xác định được 4403 protein độc nhất trong phức hợp RPE-choroid, với 671 protein có sự khác biệt về độ phong phú theo địa hình, liên quan đến các nguy cơ bệnh lý như stress oxy hóa và viêm.
Cực tính và tính không đồng nhất của RPE
Cực tính chức năng của RPE thể hiện qua sự phân bố khác biệt của các protein màng giữa mặt đỉnh và mặt đáy. RPE thực hiện thực bào khoảng 30.000 đoạn ngoài (OS) mỗi ngày. Mỗi tế bào RPE sẽ thực bào và tiêu hóa hàng trăm triệu đĩa trong suốt vòng đời. Sự không đồng nhất về hình thái và chức năng của RPE thay đổi theo vị trí đáy mắt: tế bào ở hoàng điểm cao và hẹp, trong khi ở ngoại vi thường phẳng và có thể có hai nhân.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Số lượng tế bào RPE người trưởng thành | 3,5 x 10^6 tế bào |
| Số lượng OS bị thực bào mỗi ngày/tế bào | 30.000 OS |
| Số lượng đĩa bị tiêu hóa trong 80 năm | 200 triệu đĩa |
| Đường kính melanin granules | 2-3 µm |
| Đường kính nhân tế bào RPE | 8-12 µm |
| Độ dày màng đáy RPE và choriocapillaris | 1,4-1,5 µm |
Các liên kết tế bào
Hàng rào máu-võng mạc ngoài được hình thành bởi các liên kết chặt (zonulae occludens) và liên kết dính (zonulae adherentes) ở mặt bên của tế bào RPE. Các protein chính bao gồm claudins và occludins. Liên kết chặt duy trì cực tính tế bào bằng cách ngăn chặn sự khuếch tán bên của các protein màng. Các yếu tố như stress oxy hóa, MMP-9, IFN-g, TNF và amyloid-b (1-42) có thể làm giảm biểu hiện protein liên kết chặt và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc.
Khung xương tế bào
Khung xương tế bào RPE bao gồm vi sợi actin (7 nm), vi ống (25 nm) và sợi trung gian (10 nm). Chúng đóng vai trò quan trọng trong vận chuyển melanosome và thực bào. Trong bệnh lý như bệnh võng mạc tăng sinh (PVR), các chức năng này bị gián đoạn do sự tái sắp xếp khung xương tế bào và sự chuyển dạng biểu mô-trung mô.
Vai trò của RPE trong tổng hợp và tái tạo màng Bruch
Màng Bruch là một ma trận ngũ tầng bao gồm màng đáy RPE, lớp collagen trong, lớp đàn hồi giữa, lớp collagen ngoài và màng đáy nội mô choriocapillaris. RPE duy trì màng đáy của chính nó, trong khi các lớp khác được duy trì hợp tác bởi RPE và nội mô choriocapillaris. MMPs và các chất ức chế TIMPs điều hòa quá trình thoái hóa ma trận ngoại bào (ECM).
Các chức năng chuyên biệt của RPE
RPE thực hiện nhiều chức năng thiết yếu: hấp thụ ánh sáng để làm sắc nét thị lực, thực bào đoạn ngoài thụ cảm ánh sáng, tham gia chu trình thị giác, bảo vệ chống stress oxy hóa, duy trì đặc quyền miễn dịch, tiết các cytokine/yếu tố tăng trưởng và vận chuyển chất dinh dưỡng/ion/nước. Chu trình thị giác bao gồm sự hợp tác giữa thụ cảm ánh sáng và RPE để tái chế các sắc tố thị giác. Hệ thống NRF-2 đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ RPE khỏi stress oxy hóa cao trong môi trường võng mạc.
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 7th Ed., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. RPE là một tế bào đa năng với cực tính cao, đóng vai trò sống còn trong việc duy trì sự sống của võng mạc. Sự hiểu biết về sinh học tế bào RPE là nền tảng để giải thích cơ chế bệnh sinh của các bệnh lý thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) và PVR. Cần lưu ý rằng hầu hết các nghiên cứu cơ bản được thực hiện trên mô hình động vật hoặc tế bào nuôi cấy, do đó cần thận trọng khi ngoại suy trực tiếp sang lâm sàng người.
- RPE duy trì hàng rào máu-võng mạc ngoài thông qua các liên kết chặt chẽ.
- Sự thực bào đoạn ngoài thụ cảm ánh sáng là quá trình receptor-mediated thiết yếu để duy trì chiều dài OS.
- Hệ thống NRF-2 là cơ chế bảo vệ chính chống lại stress oxy hóa trong RPE.
- RPE tiết ra PEDF và VEGF để điều hòa sự hình thành mạch máu trong không gian dưới võng mạc.
- Sự rối loạn chức năng RPE là nguyên nhân cốt lõi của nhiều bệnh lý gây mù lòa như AMD.
Tài liệu tham khảo:
James T. Handa, 2022, Cell Biology of the Retinal Pigment Epithelium, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 17, pp. 443-457.