Cấu trúc và chức năng tế bào thần kinh đệm tại hoàng điểm ở người

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Võng mạc động vật có xương sống có cấu trúc đảo ngược so với đường đi của ánh sáng, đòi hỏi các tế bào thần kinh đệm phải hỗ trợ chức năng tế bào thụ cảm ánh sáng. Các tế bào thần kinh đệm bao gồm microglia, astroglia và tế bào Müller (Müller cells). Tế bào Müller đóng vai trò là các sợi quang học (optical fibers) giúp dẫn truyền ánh sáng qua các lớp thần kinh đệm, giảm thiểu tán xạ ánh sáng để cải thiện độ nhạy và thị lực.

Microglia

Microglia là các tế bào thực bào đơn nhân có nguồn gốc từ máu, đóng vai trò là tế bào miễn dịch bẩm sinh thường trú. Chúng tham gia vào quá trình tái cấu trúc synap (synapse remodeling), bảo vệ vật chủ, khởi phát viêm và sửa chữa mô. Ở trạng thái nghỉ, microglia có hình thái phân nhánh (ramified morphology) và di chuyển liên tục để giám sát môi trường vi mô, dọn dẹp sản phẩm chuyển hóa và mảnh vụn tế bào. Khi phát hiện kích thích gây bệnh, microglia trở nên hoạt hóa, tăng sinh và di chuyển đến vùng tổn thương, chuyển sang hình thái dạng amip (amoeboid cell shape) với thân tế bào lớn hơn và các nhánh ngắn, dày hơn.

Astroglia

Astroglia là các tế bào di cư từ não, khu trú tại lớp sợi thần kinh (NFL) và lớp tế bào hạch (GCL). Có ba phân nhóm hình thái: astroglia lưỡng cực (bipolar astrocytes) liên quan đến bó sợi thần kinh, astroglia quanh mạch (perivascular astrocytes) bao quanh mạch máu, và astroglia hình sao (stellate astrocytes) lấp đầy khoảng trống giữa các mạch máu và bó sợi thần kinh. Chúng kết nối qua các mối nối khe (gap junctions) tạo thành một mạng lưới ba chiều, hỗ trợ cân bằng nội môi, kiểm soát cân bằng ion và chuyển hóa, cũng như khớp nối thần kinh-mạch máu (neurovascular coupling).

Müller Glia

Tế bào Müller là các tế bào thần kinh đệm hình tia (radial glial cells) kéo dài toàn bộ chiều dày võng mạc thần kinh. Ở người, võng mạc chứa 4 đến 5 triệu tế bào Müller. Mỗi tế bào Müller tạo thành lõi của một cột tế bào thụ cảm và thần kinh, đại diện cho đơn vị chức năng nhỏ nhất để xử lý thông tin. Chúng cung cấp hỗ trợ nội môi, chuyển hóa và chức năng cho các neuron, đóng vai trò là cầu nối giải phẫu và chức năng giữa các neuron và các ngăn cần trao đổi phân tử (mạch máu, dịch kính, khoang dưới võng mạc).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng tế bào Müller ở người4 đến 5 triệu tế bào
Đường kính sợi Henlekhoảng 2 µm
Độ dày màng đáy tại hoàng điểm30 đến 40 nm
Độ dày màng đáy tại thành hoàng điểm0.9 đến 1.0 µm
Số lượng tế bào trong đơn vị cột (tại thành hoàng điểm)khoảng 16 tế bào
Số lượng tế bào trong đơn vị cột (tại trung tâm hoàng điểm)8 đến 12 tế bào
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tế bào Müller đóng vai trò sống còn trong việc duy trì cấu trúc và chức năng võng mạc, đặc biệt là tại vùng hoàng điểm nơi có mật độ tế bào cao. Sự rối loạn chức năng của các tế bào này là cơ chế bệnh sinh chính trong nhiều bệnh lý võng mạc như phù hoàng điểm và lỗ hoàng điểm.

Foveal Glia

Có hai quần thể tế bào Müller khác nhau tại hoàng điểm: tế bào Müller tại hố trung tâm (foveola) và tế bào Müller tại thành hoàng điểm. Tế bào Müller tại hố trung tâm tạo thành cấu trúc "nón tế bào Müller" (Müller cell cone), giúp ổn định cấu trúc và hỗ trợ truyền ánh sáng. Ngược lại, tế bào Müller tại thành hoàng điểm có hình dạng chữ Z đặc trưng, hỗ trợ duy trì các cột tế bào thần kinh. Microglia phân bố ở các lớp plexiform của thành hoàng điểm, trong khi hố trung tâm hầu như không có microglia.

Foveal Development

Sự phát triển của hoàng điểm diễn ra qua ba giai đoạn chính: (1) Sau tuần thai thứ 25 ở người, sự co thắt dọc của các tế bào Müller trung tâm tạo ra hố hoàng điểm; (2) Từ tuần thai 28 đến khi sinh, sự co thắt ngang của mạng lưới astroglia trong NFL/GCL làm rộng hố; (3) Sau khi sinh, sự co thắt ngang của các nhánh bên tế bào Müller ở lớp plexiform ngoài (OPL) làm dựng đứng mô thành hoàng điểm. Quá trình này phụ thuộc vào kích thích ánh sáng và xử lý thông tin trung ương.

  • Theo dõi sự thay đổi hình thái tế bào Müller trên OCT để đánh giá sớm các dấu hiệu stress cơ học võng mạc.
  • Nhận diện các hyperreflective dots trên OCT như là dấu hiệu của gliosis tế bào Müller trong các bệnh lý hoàng điểm.
  • Hiểu rõ vai trò của tế bào Müller trong việc duy trì hàng rào máu-võng mạc để tối ưu hóa điều trị phù hoàng điểm.
  • Cân nhắc sự thay đổi cấu trúc tế bào đệm trong các trường hợp lỗ hoàng điểm tự đóng hoặc sau phẫu thuật.

Tài liệu tham khảo:

Andreas Bringmann, Peter Wiedemann, 2022, Glial Cells of the Fovea, Ryan's Retina 7th Edition, Vol. 1, Chapter 18, pp. 458-475.

Xem thêm