Nghiên cứu về sinh lý mạch máu võng mạc và hắc mạc cho thấy áp suất riêng phần của oxy (Po2) tại mực nước biển là 149 mm Hg, trong khi nồng độ oxy động mạch chỉ đạt 75 đến 100 mm Hg (10%–14%) và nồng độ oxy tại mô thấp hơn đáng kể. Sự cân bằng oxy là yếu tố sống còn để duy trì chức năng của các tế bào võng mạc, vốn là một trong những mô có hoạt động chuyển hóa cao nhất trong cơ thể.
So sánh mạch máu võng mạc và hắc mạc
Mặc dù chỉ cách nhau dưới 300 µm, hệ thống mạch máu võng mạc và hắc mạc có sự khác biệt lớn về cấu trúc và cơ chế điều hòa. Mạch máu võng mạc bắt đầu hình thành từ khoảng 14 tuần thai (WG) thông qua quá trình tạo mạch (vasculogenesis), trong khi mạng lưới mao mạch sâu hình thành sau 20 WG thông qua quá trình tân mạch (angiogenesis). Hệ thống này có tính chất tự điều hòa (autoregulation) để duy trì nồng độ oxy ổn định cho võng mạc trong. Ngược lại, mạch máu hắc mạc không có tính tự điều hòa, lưu lượng máu được kiểm soát bởi hệ thống thần kinh phó giao cảm và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nồng độ oxy hệ thống. Mao mạch hắc mạc (choriocapillaris) có đường kính từ 10 đến 38 µm, lớn hơn nhiều so với mao mạch võng mạc (3.5 đến 6 µm) và có cấu trúc cửa sổ (fenestrated) để cho phép trao đổi chất.
Lịch sử thiếu máu võng mạc
Các nghiên cứu của Michaelson và Wise đã đặt nền móng cho giả thuyết rằng sự mất mạch máu võng mạc dẫn đến tình trạng thiếu oxy, từ đó kích thích sản sinh các yếu tố gây tân mạch. Phải đến năm 1989, yếu tố này mới được xác định là VEGF (Vascular Endothelial Growth Factor). VEGF không chỉ là tác nhân gây tân mạch mà còn là yếu tố chính gây tăng tính thấm thành mạch trong các bệnh lý võng mạc.
Cơ chế điều hòa oxy: Normoxia, Hyperoxia và Hypoxia
Trong điều kiện bình thường (normoxia), nồng độ oxy võng mạc trong dao động từ 10 đến 20 mm Hg. Khi tiếp xúc với nồng độ oxy cao (hyperoxia), mạch máu võng mạc co lại nhưng không bị tắc nghẽn, trong khi mạch máu hắc mạc có thể tăng Po2 lên tới 250 mm Hg ở mèo do thiếu sự kiểm soát chuyển hóa. Tình trạng thiếu oxy (hypoxia) kích hoạt phức hợp yếu tố cảm ứng thiếu oxy (Hypoxia-Inducible Factor - HIF), một heterodimer gồm tiểu đơn vị alpha và beta. Trong điều kiện có oxy, HIF-1α bị hydroxyl hóa và thoái hóa. Khi thiếu oxy, HIF-1α được ổn định, di chuyển vào nhân và kích hoạt các gen liên quan đến chuyển hóa đường phân, tân mạch và sống sót của tế bào.
Yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) trong sức khỏe và bệnh lý
VEGF là chất điều hòa chính của quá trình tạo mạch, hoạt động thông qua các thụ thể tyrosine kinase (RTKs) là VEGFR-1 và VEGFR-2. Sự quá mức của VEGF đóng vai trò then chốt trong bệnh lý tân mạch như thoái hóa hoàng điểm tuổi già (NV in AMD), bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh và phù hoàng điểm đái tháo đường. Các thuốc kháng VEGF như ranibizumab đã được phê duyệt để điều trị các tình trạng này. Tuy nhiên, việc ức chế VEGF kéo dài có thể gây hại cho các tế bào võng mạc bình thường.
Tế bào sửa chữa mạch máu từ tủy xương
Trong các bệnh lý như bệnh võng mạc đái tháo đường, tủy xương giải phóng các tế bào sửa chữa mạch máu, được gọi là tế bào mạch máu tủy (myeloid angiogenic cells - MACs). Các tế bào này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tính toàn vẹn của mạch máu. Ở bệnh nhân đái tháo đường, số lượng MACs bị giảm và chức năng bị suy giảm do stress oxy hóa, dẫn đến khả năng sửa chữa mạch máu kém hiệu quả.
Các yếu tố điều hòa chức năng VEGF tại võng mạc
Sự phát triển mạch máu võng mạc ở thai nhi phụ thuộc vào tình trạng thiếu oxy sinh lý. Trong bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP), sự thiếu hụt các yếu tố tăng trưởng như IGF-1 trong giai đoạn đầu dẫn đến ngừng phát triển mạch máu, sau đó là sự tăng sinh mạch máu quá mức do thiếu oxy trong giai đoạn hai. IGF-1 đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa tín hiệu VEGF và sự sống sót của tế bào nội mô.
Bệnh lý thiếu máu võng mạc và hắc mạc ở người trưởng thành
Bệnh võng mạc đái tháo đường và tắc tĩnh mạch võng mạc (RVO) là những nguyên nhân phổ biến gây thiếu máu võng mạc. Tình trạng viêm đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của bệnh võng mạc đái tháo đường, với sự gia tăng của các dấu hiệu viêm như ICAM-1 và TNF-α. Đối với thiếu máu hắc mạc, sự thoái hóa của choriocapillaris được ghi nhận trong thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), góp phần vào sự suy giảm chức năng của biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và tế bào thụ cảm ánh sáng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đường kính mao mạch võng mạc | 3.5 đến 6 µm |
| Đường kính mao mạch hắc mạc | 10 đến 38 µm |
| Tỷ lệ tế bào nội mô/tế bào chu mạch võng mạc | 1:1 |
| Nồng độ oxy võng mạc trong | 10 đến 20 mm Hg |
| Tỷ lệ bệnh nhân OIS có tổn thương hai mắt | lên đến 22% |
| Tỷ lệ mắt BRVO phát triển phù hoàng điểm (năm đầu) | 5% đến 15% |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 7th Ed., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các cơ chế phân tử về HIF-1α và VEGF đã được làm rõ, tuy nhiên việc ứng dụng lâm sàng các chất ức chế HIF-1α vẫn còn nhiều thách thức do vai trò điều hòa toàn thân của chúng. Cần lưu ý rằng các dấu hiệu viêm trong dịch kính chỉ là chỉ số gián tiếp, không phản ánh hoàn toàn sự kiện tại mô võng mạc.
- Theo dõi sát nồng độ oxy và tình trạng tưới máu võng mạc ở bệnh nhân có nguy cơ cao.
- Cân nhắc vai trò của các yếu tố viêm trong bệnh võng mạc đái tháo đường bên cạnh việc kiểm soát đường huyết.
- Nhận diện sớm các dấu hiệu thiếu máu hắc mạc trong thoái hóa hoàng điểm tuổi già để can thiệp kịp thời.
- Cảnh giác với các bệnh lý hệ thống như tăng huyết áp và xơ vữa động mạch trong bệnh lý mạch máu võng mạc.
Tài liệu tham khảo:
Maria B. Grant, Gerard A. Lutty, 2022, Retinal and Choroidal Vasculature: Retinal Oxygenation, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 19, pp. 476-492.