Sử dụng chuyển động mắt để thăm dò sự phát triển và rối loạn chức năng thần kinh

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Munoz et al. (2007) trên hơn 300 người tham gia bình thường từ 4 đến 85 tuổi đã chứng minh rằng việc ghi lại các chuyển động mắt (saccadic eye movements) là một công cụ giá trị để điều tra chức năng và rối loạn chức năng não bộ. Các nghiên cứu sinh lý thần kinh gần đây cho thấy thời gian từ khi xuất hiện mục tiêu đến khi khởi phát saccade có thể được mô hình hóa như một hàm tích lũy (accumulator function), trong đó cả mức nền và tốc độ tăng hoạt động liên quan đến saccade đều góp phần đạt đến ngưỡng khởi phát chuyển động.

Tổng quan các vùng não liên quan đến kiểm soát saccade

Chuyển động mắt được điều khiển bởi hoạt động hiệp đồng của sáu cơ vận nhãn (extraocular muscles). Các neuron vận động (motoneurons - MN) phóng điện bùng phát để di chuyển mắt và phóng điện trương lực để giữ mắt ở một vị trí cố định. Hoạt động này được tạo ra bởi mạch tiền vận động ở thân não (brainstem reticular formation). Các neuron bùng phát kích thích và ức chế (EBN và IBN) chi phối trực tiếp MN, trong khi các neuron omnipause (OPN) ức chế EBN và IBN trong suốt thời gian cố định. Để tạo ra một saccade, OPN phải bị ức chế. Các cấu trúc như vỏ não trán (frontal cortex), lồi não trên (superior colliculus - SC) và tiểu não đóng vai trò quan trọng trong việc điều phối các đầu vào này. SC, đặc biệt là các lớp trung gian (SCi), chứa các neuron được mã hóa theo võng mạc, chỉ định các saccade vào trường thị giác đối bên. Vùng LIP (lateral intraparietal area) đóng vai trò là giao diện cảm giác-vận động, truyền tín hiệu đến SCi để hỗ trợ xử lý chú ý.

Các nhiệm vụ chuyển động mắt saccade

Các nhiệm vụ như pro-saccade (nhìn theo mục tiêu) và anti-saccade (nhìn ngược hướng mục tiêu) được sử dụng để thăm dò các cơ chế não bộ khác nhau. Nhiệm vụ pro-saccade đánh giá khả năng khởi phát các saccade tự động, trong khi nhiệm vụ anti-saccade yêu cầu ức chế phản xạ tự động và thực hiện một phản ứng tự nguyện theo hướng ngược lại. Các điều kiện như gap (điểm cố định biến mất trước khi mục tiêu xuất hiện) và overlap (điểm cố định vẫn sáng) ảnh hưởng đến thời gian phản ứng saccade (SRT). Trong điều kiện gap, SRT giảm và tần suất các saccade nhanh (express saccades) tăng lên do loại bỏ sự cố định ngoại sinh. Ngược lại, điều kiện overlap làm tăng SRT và giảm tỷ lệ sai sót hướng.

Mô hình tích lũy mô tả thời gian phản ứng

Mô hình tích lũy (accumulator model) giải thích sự biến thiên ngẫu nhiên của SRT thông qua ba nguồn: mức nền biến đổi, ngưỡng biến đổi và tốc độ tăng từ mức nền đến ngưỡng. Trong nhiệm vụ pro-saccade, nếu mức hoạt động trước mục tiêu cao, phản ứng thị giác sẽ cộng dồn và vượt ngưỡng, kích hoạt một express saccade. Nếu mức hoạt động trước mục tiêu thấp, hệ thống phải chờ đợi sự tích lũy hoạt động tiếp theo để đạt ngưỡng, tạo ra một saccade có độ trễ thông thường. Trong nhiệm vụ anti-saccade, cần có sự ức chế các neuron saccade ở FEF và SCi trước khi mục tiêu xuất hiện để ngăn chặn sai sót hướng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu phát triển bình thường300 người tham gia, độ tuổi 4-85
Độ trễ express saccades90-140 ms sau khi xuất hiện mục tiêu
Độ tuổi đạt SRT tối thiểuKhoảng 20 tuổi
Cỡ mẫu nghiên cứu ADHD114 người mắc ADHD, 180 người đối chứng
Cỡ mẫu nghiên cứu Parkinson (PD)18 bệnh nhân PD
Cỡ mẫu nghiên cứu Tourette (TS)10 bệnh nhân TS

Sự phát triển bình thường

Hiệu suất trong các nhiệm vụ saccade thay đổi đáng kể theo tuổi tác. SRT có xu hướng lớn nhất ở những người trẻ nhất và già nhất, đạt mức tối thiểu ở độ tuổi khoảng 20. Sự biến thiên trong SRT (CV) cũng tuân theo mô hình hình chữ U, cao nhất ở trẻ em và người già, thấp nhất ở người trưởng thành từ 20-70 tuổi. Tỷ lệ express saccades giảm dần theo tuổi và đạt mức tối thiểu ở người cao tuổi. Khả năng ức chế saccade (trong nhiệm vụ anti-saccade) cải thiện nhanh chóng từ 5-20 tuổi, sau đó bắt đầu suy giảm ở những người trên 70 tuổi.

Bất thường chuyển động mắt trong các nghiên cứu lâm sàng

Các rối loạn như ADHD, PD và TS cho thấy những khiếm khuyết đặc trưng trong kiểm soát saccade. Ở bệnh nhân ADHD, SRT và CV tăng lên, cho thấy khó khăn trong việc kiểm soát tự nguyện đối với việc tạo ra saccade. Ở bệnh nhân PD, mặc dù có tốc độ di chuyển chậm, họ lại có xu hướng tạo ra nhiều express saccade hơn trong nhiệm vụ pro-saccade, nhưng lại gặp khó khăn đáng kể trong việc ức chế các phản ứng tự động trong nhiệm vụ anti-saccade. Ở bệnh nhân TS, kết quả cho thấy họ chậm hơn đáng kể so với nhóm đối chứng trong việc khởi phát saccade, trái ngược với giả thuyết ban đầu về sự tăng hoạt động của con đường trực tiếp.

Bình luận: Thông tin theo Munoz et al., 2007; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các mô hình tích lũy cung cấp khung lý thuyết hữu ích để giải thích sự khác biệt trong kiểm soát saccade giữa các nhóm bệnh lý, tuy nhiên cần lưu ý rằng các kết quả này dựa trên các nghiên cứu cắt ngang và có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố nhiễu khác. Việc áp dụng các nhiệm vụ này trong lâm sàng cần được chuẩn hóa để đảm bảo độ tin cậy.
  • Sử dụng các nhiệm vụ pro-saccade và anti-saccade để đánh giá chức năng ức chế vận động ở bệnh nhân có rối loạn thần kinh.
  • Lưu ý rằng sự biến thiên SRT (CV) là một chỉ số nhạy cảm để đánh giá sự trưởng thành hoặc suy giảm chức năng của hệ thống kiểm soát saccade.
  • Nhận diện các sai sót về thời gian (timing errors) trong nhiệm vụ saccade trễ có thể giúp phân biệt các rối loạn như ADHD, PD và TS.
  • Cần cân nhắc ảnh hưởng của tuổi tác khi diễn giải các kết quả kiểm tra chuyển động mắt saccade.

Tài liệu tham khảo:

Munoz, D. P., Armstrong, I., & Coe, B., 2007, Chapter 5: Using Eye Movements to Probe Development and Dysfunction, Eye Movements: A Window on Mind and Brain, Elsevier Ltd., 99-124.

Xem thêm